'Những lá thư không tem' - sợi dây ký ức giữa tiền tuyến và hậu phương

Nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026 và kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975-30/4/2026),chiều 24/4, Bảo tàng Hà Nội triển khai tọa đàm khoa học với chủ đề “Hậu phương và tiền tuyến - Những lá thư không tem”. Đây không chỉ là một sự kiện chuyên môn, mà còn là dịp để công chúng được tiếp cận, lắng nghe và cảm nhận những câu chuyện chân thực, xúc động từ thời chiến thông qua những lá thư - một loại “tư liệu sống” đặc biệt của lịch sử.

Với chủ đề “Hậu phương và tiền tuyến - Những lá thư không tem”, tọa đàm không chỉ gợi nhắc về phương tiện liên lạc giữa tiền tuyến và hậu phương mà còn tôn vinh những giá trị tinh thần, lý tưởng và khát vọng bình dị của con người trong chiến tranh. Hình ảnh “không tem” biểu tượng cho những thông điệp chưa kịp gửi trao và những câu chuyện còn dang dở, là minh chứng sống động cho một thời kỳ lịch sử với những hy sinh cao đẹp. Qua việc tái hiện không gian ký ức này, chương trình mong muốn giúp thế hệ hôm nay thấu hiểu sâu sắc hơn về giá trị của hòa bình.

Với cấu trúc ba lớp ký ức đan xen, tọa đàm tái hiện sinh động bức tranh thời chiến qua lời kể của những người trong cuộc. Đó là lý tưởng của người lính trẻ Nguyễn Xuân Thuần, là tiếng hát át tiếng bom của văn công Đào Thúy Chung, là nỗi lòng hậu phương của bà Vũ Thị Lui. Thông qua sự kết nối giữa các thế hệ nhân chứng và những người lưu giữ ký ức hiện tại, tọa đàm không chỉ phục dựng lịch sử mà còn xác lập một không gian đối thoại sâu sắc, giúp những câu chuyện cá nhân trở thành tài sản tinh thần chung của dân tộc.

Bước ra từ chiến trường Quảng Trị khốc liệt, ông Nguyễn Xuân Thuần mang theo những nỗi niềm riêng của một người lính từng đi qua thời hoa lửa. Ông bồi hồi nhớ lại: Vì muốn giữ trọn ý chí lên đường, ông đã giấu gia đình suốt hai lần đăng ký tuyển quân. Ngày hội tòng quân năm ấy, ông lặng lẽ bước đi mà không có người thân tiễn biệt. Đứng giữa không khí náo nức, chứng kiến đồng đội tay trong tay cùng gia đình, người chiến sĩ trẻ khi ấy vẫn không nén nổi sự chạnh lòng. Mỗi bước đi là một lần ngoái đầu tìm kiếm một bóng hình thân thuộc, để rồi cảm giác tủi thân ấy đã trở thành một mảnh ký ức không thể nào quên trong cuộc đời.

Chia sẻ về hậu phương của mình thời điểm đó, ông kể: "Hành trang vào chiến trường của tôi năm ấy còn mang theo cả mối tình chớm nở với một người bạn học cùng trường. Vì nhiệm vụ nơi tuyến lửa, tôi ít có điều kiện viết thư về, khiến cô ấy không tránh khỏi những hờn dỗi của tuổi trẻ. Để khỏa lấp khoảng cách và nói thay những lời chưa thể gửi trao, tôi bắt đầu làm thơ. Những vần thơ chiến trường vừa là tiếng lòng gửi về hậu phương, vừa là nơi tôi gửi gắm những rung động tinh khôi, những tâm tư thầm kín nhất của một người lính trẻ đang yêu".

Chiến trường dẫu khốc liệt nhưng chưa bao giờ ngăn nổi những cánh thư mang theo hơi ấm của tình yêu và lý tưởng. Tuy nhiên, nếu tiền tuyến là những cuộc hành quân không nghỉ, thì hậu phương lại là một cuộc chiến khác - cuộc chiến với thời gian và sự trống trải. Những vần thơ chiến trường của ông Thuần chính là lời hồi đáp cho những năm tháng đợi chờ mòn mỏi của những người vợ, người mẹ ở quê nhà. Đại diện cho hàng triệu trái tim bền bỉ ấy, bà Vũ Thị Lui đã lật mở những trang ký ức về một thời kỳ mà sự hy sinh không chỉ nằm ở chiến hào, mà còn hiện hữu trong từng hơi thở kiên trì nơi hậu phương.

"Tôi vẫn nhớ như in những năm tháng ấy, tình yêu của tôi và anh Tiến gói gọn trong 109 lá thư và những lần gặp mặt ngắn ngủi đếm chưa hết hai bàn tay. Đầu năm 1968, chúng tôi đã tính chuyện trăm năm, nhưng tiếng súng chiến tranh gọi anh vào chiến trường miền Nam khi lễ cưới còn chưa kịp diễn ra. Trước lúc chia xa, anh trao cho tôi chiếc nhẫn đính ước làm từ xác máy bay Mỹ" - bà Vũ Thị Lui xúc động kể lại.

Sau khi người yêu hy sinh, bà Lui gặp ông Nguyễn Doãn Hùng. Hiểu và trân trọng quá khứ của vợ, ông Hùng không những đồng ý để bà giữ lại mọi kỷ vật của người cũ mà còn giúp bà bảo vệ chúng qua những năm tháng lũ lụt, sơ tán. Ông coi việc giữ gìn kỷ vật của liệt sĩ là trách nhiệm thiêng liêng.

Suốt hơn nửa thế kỷ, bà Lui nâng niu 109 lá thư cùng cuốn nhật ký như báu vật. Từ năm 2000, với sự ủng hộ của chồng và các con, bà đã dành 8 năm băng rừng lội suối để tìm hài cốt liệt sĩ Tiến. Hiện nay, ông đã được đưa về an táng tại Nghĩa trang Đường 9 (Quảng Trị).

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý của chương trình là sự tham gia giao lưu của nhà văn Đặng Vương Hưng - tác giả của tuyển tập nổi tiếng “Những lá thư thời chiến Việt Nam”. Ông được biết đến là người đã dành hơn 20 năm sưu tầm, lưu giữ và nghiên cứu các tư liệu thư từ, nhật ký của những người lính và thanh niên trong thời kỳ kháng chiến. Công việc bền bỉ ấy không chỉ mang giá trị học thuật mà còn góp phần gìn giữ những ký ức quý giá của dân tộc.

Dưới góc độ của một người cầm bút và cũng là một người lính bước ra từ khói lửa chiến tranh, nhà văn Đặng Vương Hưng thấu hiểu sâu sắc rằng: đằng sau mỗi con chữ nhòe đi vì dấu thời gian không chỉ là thông tin liên lạc đơn thuần. Ông chia sẻ: "Với tôi, mỗi lá thư thời chiến là một số phận đang lên tiếng. Đó là những trang nhật ký sống động nhất, trung thực nhất về tâm hồn người lính giữa lằn ranh sinh tử. Khi cầm trên tay những trang giấy mỏng manh, vàng ố, tôi không chỉ đọc chữ, mà còn đọc được cả nhịp đập trái tim của một thế hệ. Chúng là di sản phi vật thể vô giá, minh chứng rằng dù chiến tranh có khốc liệt đến đâu, tình yêu và lý tưởng vẫn là thứ không bao giờ bị dập tắt".

Không dừng lại ở những trang sách in, nhà văn Đặng Vương Hưng cùng các cộng sự trẻ đang ấp ủ một dự định mang tính thời đại: Xây dựng một “Bảo tàng ký ức chiến tranh” trên nền tảng số. Đây là nỗ lực nhằm thiết lập một hệ sinh thái di sản trực tuyến, nơi những lá thư, kỷ vật và những câu chuyện "không tem" được hồi sinh thông qua công nghệ của tương lai. Sự kết nối giữa trải nghiệm của các thế hệ tiền bối và tư duy sáng tạo của hậu bối hứa hẹn sẽ mang đến một không gian đối thoại không biên giới, giúp những người trẻ hôm nay dù ở bất cứ đâu cũng có thể "chạm" vào lịch sử dân tộc bằng tất cả sự thấu hiểu và trân trọng.

Khép lại tọa đàm, những lá thư thời chiến đã thực sự vượt qua giới hạn của những tờ giấy cũ kỹ để trở thành những chứng nhân bất tử. Qua lời kể của ông Nguyễn Xuân Thuần, bà Vũ Thị Lui hay tâm huyết của nhà văn Đặng Vương Hưng, công chúng một lần nữa nhận ra rằng: Hòa bình hôm nay được dệt nên từ những lý tưởng cao đẹp và cả những nỗi niềm riêng tư vô cùng giản dị. Đó chính là thông điệp nhân văn sâu sắc mà Bảo tàng Hà Nội muốn gửi gắm, góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc và trách nhiệm giữ gìn giá trị hòa bình cho các thế hệ mai sau.