Sự dịch chuyển cấu trúc của ngành cà phê Việt Nam
Bức tranh vĩ mô của khu vực nông nghiệp trong những tháng đầu năm 2026 cho thấy động lực tăng trưởng vẫn được duy trì tương đối tích cực, với kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt khoảng 11,3 tỷ USD trong hai tháng đầu năm, tăng hơn 17% so với cùng kỳ. Cà phê tiếp tục giữ vai trò là trụ cột quan trọng, đóng góp lớn về kim ngạch và phản ánh rõ nét quá trình “tái định vị” của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Hai tháng đầu năm 2026, tổng lượng xuất khẩu cà phê vẫn đạt trên 367.000 tấn với giá trị khoảng 1,75 tỷ USD. Ảnh minh họa: Chinhphu.vn.
Năm 2025 có thể được xem là một cột mốc lịch sử của ngành cà phê khi tổng lượng xuất khẩu đạt xấp xỉ 1,6 triệu tấn, mang về 8,92 tỷ USD. So với năm 2024, mức tăng trưởng 18,3% về khối lượng đi kèm với mức tăng 58,8% về giá trị cho thấy một xu hướng rất rõ ràng: giá trị gia tăng đang tăng nhanh hơn nhiều so với sản lượng. Giá xuất khẩu bình quân vượt mốc 5.600 USD/tấn, tăng gần 40%, phản ánh tác động của cả yếu tố cung cầu toàn cầu lẫn sự cải thiện về chất lượng và cấu trúc sản phẩm.
Thị phần xuất khẩu cà phê của Việt Nam. Nguồn: Hải quan Việt Nam.
Bước sang năm 2026, diễn biến thị trường cho thấy trạng thái “tăng trưởng có điều chỉnh”. Tháng 1/2026 ghi nhận kim ngạch gần 1,09 tỷ USD với giá xuất khẩu bình quân khoảng 5.450 USD/tấn, duy trì ở mức cao so với mặt bằng lịch sử.
Tuy nhiên, sang tháng 2, do yếu tố mùa vụ và kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, lượng xuất khẩu giảm xuống còn khoảng 142.000 tấn, tương ứng 671 triệu USD. Lũy kế hai tháng đầu năm, tổng lượng xuất khẩu vẫn đạt trên 367.000 tấn với giá trị khoảng 1,75 tỷ USD, tăng hơn 14% về lượng trong khi giá trị chỉ giảm nhẹ, cho thấy thị trường đang điều chỉnh theo chu kỳ ngắn hạn. Kỳ 1 tháng 3/2026, cà phê ghi nhận “tăng lượng - giảm giá trị”.
Cụ thể, lượng xuất khẩu đạt khoảng 94.560 tấn, tăng nhẹ so với mức 93.898 tấn của cùng kỳ năm 2025, nhưng kim ngạch chỉ đạt 430,6 triệu USD, giảm đáng kể so với 544,9 triệu USD của năm trước. Hệ quả là giá xuất khẩu bình quân giảm từ khoảng 5.803 USD/tấn xuống còn khoảng 4.554 USD/tấn.
Điều chỉnh không phản ánh sự suy yếu của cầu tiêu dùng toàn cầu, chủ yếu xuất phát từ các yếu tố chi phí và cấu trúc thị trường. Trong bối cảnh chi phí logistics và tài chính tăng cao, đặc biệt dưới tác động của các cú sốc địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng, doanh nghiệp xuất khẩu buộc phải điều chỉnh giá FOB để duy trì thị phần, tạo ra nghịch lý quen thuộc trong thương mại nông sản: sản lượng ổn định hoặc tăng, nhưng giá trị thu về lại suy giảm.
Nhìn ở góc độ cấu trúc dài hạn, thị trường đang chuyển từ trạng thái tăng trưởng “nóng” sang trạng thái cân bằng hơn, nơi các yếu tố như chất lượng, truy xuất nguồn gốc và giá trị chế biến ngày càng đóng vai trò quyết định. Xuất khẩu cà phê chế biến sâu đã đạt 1,78 tỷ USD trong năm 2025, tăng hơn 50%, cho thấy ngành đang dần thoát khỏi sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô. Mức tiêu thụ cà phê bình quân đầu người tại thị trường nội địa đã tăng gần gấp đôi trong một thập kỷ, đạt xấp xỉ 3 kg/người/năm vào năm 2025. Tổng tiêu thụ nội địa đạt khoảng 4,8-4,9 triệu bao, tạo ra một “bộ đệm cầu” quan trọng giúp giảm thiểu tác động của các cú sốc bên ngoài. Phát triển của phân khúc cà phê đặc sản, cà phê rang xay cao cấp và các mô hình tiêu dùng bền vững đang góp phần định hình lại toàn bộ hệ sinh thái ngành.
Yêu cầu chuyển đổi sang mô hình kinh tế xanh lam, tuần hoàn
Dù đạt được những thành tựu ấn tượng về xuất khẩu, ngành cà phê Việt Nam vẫn đang đối mặt với hàng loạt thách thức mang tính hệ thống. Những thách thức này không chỉ đến từ biến động thị trường mà còn bắt nguồn từ chính mô hình phát triển tuyến tính truyền thống, dựa trên khai thác tài nguyên, sản xuất và thải bỏ.
Diện tích đất canh tác cà phê. Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Dưới áp lực từ biến đổi khí hậu, các vùng trồng cà phê trọng điểm tại Tây Nguyên đang phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, mưa trái mùa và suy giảm nguồn nước ngầm, làm giảm năng suất và gia tăng chi phí sản xuất, đặc biệt là chi phí tưới tiêu và phòng trừ sâu bệnh.
Trong dài hạn, biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi hoàn toàn bản đồ canh tác cà phê, đe dọa trực tiếp đến sinh kế của hàng trăm nghìn nông hộ. Áp lực chi phí đầu vào, giá phân bón, năng lượng và logistics gia tăng đã tạo ra “hiệu ứng giá cánh kéo”, trong đó chi phí sản xuất tăng nhanh hơn giá bán.
Dữ liệu tháng 3/2026 cho thấy rõ xu hướng này: dù sản lượng xuất khẩu cà phê tăng nhẹ, nhưng giá bình quân lại giảm mạnh hơn 20% so với cùng kỳ, cho thấy doanh nghiệp và nông dân đang phải chia sẻ phần lớn chi phí gia tăng với thị trường, làm suy giảm lợi nhuận biên toàn chuỗi.
Áp lực từ các tiêu chuẩn bền vững và rào cản kỹ thuật đối với các thị trường lớn như châu Âu ngày càng yêu cầu khắt khe , đặc biệt về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon và bảo vệ rừng. Những quy định như EUDR, yêu cầu nghiêm ngặt về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và đăng ký doanh nghiệp với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) theo lệnh 248, 249 là rào cản thương mại, buộc ngành cà phê phải tái cấu trúc toàn diện từ khâu sản xuất đến phân phối.
Mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống bộc lộ rõ những giới hạn. Lượng phụ phẩm khổng lồ từ quá trình sản xuất cà phê, bao gồm vỏ quả, bã cà phê và nước thải, không được xử lý hiệu quả sẽ trở thành nguồn gây ô nhiễm nghiêm trọng. Phụ thuộc vào phân bón hóa học và năng lượng hóa thạch làm gia tăng phát thải khí nhà kính, đi ngược lại xu hướng phát triển bền vững toàn cầu.
Hệ sinh thái nông nghiệp tái sinh. Thiết kế: NĐT.
Chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, đặc biệt là theo triết lý nền kinh tế xanh lam của Gunter Pauli là yêu cầu tất yếu. Khác với cách tiếp cận “giảm thiểu tác hại” của kinh tế xanh truyền thống, kinh tế xanh lam hướng tới việc tái thiết toàn bộ hệ sinh thái sản xuất theo nguyên lý tự nhiên, không tồn tại khái niệm rác thải.
Trong mô hình kinh tế xanh lam, cà phê được trồng xen canh đa tầng (Intercropping). Việc phá bỏ độc canh bằng cách trồng đan xen cây cà phê với các loại cây ăn quả và cây công nghiệp có giá trị cao như bơ, sầu riêng, hồ tiêu, hồng và mắc ca (macadamia), toàn bộ phụ phẩm của ngành cà phê được tái sử dụng theo chuỗi giá trị dòng thác. Bã cà phê có thể trở thành nguyên liệu nuôi trồng nấm hoặc sản xuất vật liệu sinh học; vỏ quả có thể chế biến thành trà cascara giá trị cao; vỏ trấu có thể chuyển hóa thành năng lượng hoặc than sinh học (biochar), giúp giảm thiểu ô nhiễm, mở ra các dòng doanh thu mới, gia tăng đáng kể giá trị kinh tế của toàn ngành.
Áp dụng mô hình tuần hoàn giúp giảm phụ thuộc vào đầu vào bên ngoài, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc thị trường và khí hậu. Khi chi phí phân bón và năng lượng có thể được “nội sinh hóa” thông qua tái chế sinh khối, ngành cà phê sẽ giảm đáng kể rủi ro từ biến động giá quốc tế. Điều chỉnh giá trong tháng 3/2026 là một lời nhắc nhở về giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ.
Trong một thế giới đầy biến động, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng, nằm ở khả năng tạo ra giá trị của hệ sinh thái nông nghiệp, thực phẩm bền vững. Chuyển đổi sang nền kinh tế xanh lam của Gunter Pauli là một lựa chọn chiến lược, là con đường tất yếu để ngành cà phê Việt Nam duy trì vị thế và bứt phá trong chuỗi giá trị toàn cầu.
