Kiểm kê khí nhà kính - tiền đề tham gia thị trường carbon

Yêu cầu bắt buộc để phân bổ hạn ngạch phát thải

Công tác kiểm kê khí nhà kính định kỳ theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP được xem là bước rà soát diện rộng, nhằm xác định tổng thể toàn bộ các nguồn phát thải phát sinh từ mọi hoạt động sản xuất và vận hành tại cơ sở. Đây là cơ chế giúp doanh nghiệp nắm bắt bức tranh toàn cảnh về dấu chân carbon của mình, từ đó thiết lập nền tảng cho việc báo cáo và thực hiện các cam kết giảm nhẹ chung theo quy định pháp luật.

Doanh nghiệp khi kiểm kê cần xác định rõ phạm vi và ranh giới phát thải, bao gồm phát thải trực tiếp (phạm vi 1), phát thải gián tiếp do năng lượng (phạm vi 2) và khuyến khích xem xét các phát thải gián tiếp khác (phạm vi 3) theo yêu cầu từng ngành. Đồng thời, phải bảo đảm chất lượng số liệu hoạt động, ưu tiên sử dụng hệ số phát thải quốc gia, thiết lập quy trình quản lý chất lượng dữ liệu và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ báo cáo kiểm kê.

Danh mục các cơ sở, lĩnh vực phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính không cố định mà do Thủ tướng Chính phủ ban hành, cập nhật 2 năm một lần. Lần gần đây nhất vào năm 2024, có 2.166 cơ sở có tên trong danh mục này và dự kiến số lượng cơ sở tiếp tục thay đổi trong đợt cập nhật tiếp theo năm 2026.

Theo Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong đợt kiểm kê năm 2025, hầu hết các cơ sở đã nộp báo cáo kiểm kê tới UBND cấp tỉnh và Bộ quản lý lĩnh vực, còn lại một số lượng nhỏ doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ do đã sáp nhập, đóng cửa hoặc chuyển quyền sở hữu.

Trên cơ sở này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng đã đề xuất lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính phân bổ cho năm 2025 và năm 2026, báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính theo giai đoạn và hằng năm.

Tháng 3/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành quyết định về việc thí điểm phân bổ hạn ngạch cho năm 2025 và năm 2026 cho 110 cơ sở - chiếm khoảng 40% tổng phát thải khí nhà kính quốc gia.

Trong đó, có 51 cơ sở sản xuất xi măng, 34 cơ sở nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép. Tất cả đều nằm trong danh mục 2.166 cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính do Thủ tướng Chính phủ ban hành. 

110 cơ sở trên có nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch phát thải khí nhà kính, và có quyền mua, bán hạn ngạch, tín chỉ carbon ở thị trường carbon trong nước. Động thái này chính thức biến kết quả giảm phát thải trở thành một loại hàng hóa có giá trị kinh tế. Những doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ xanh, tối ưu hóa quy trình sản xuất để lượng phát thải thực tế thấp hơn mức hạn ngạch được cấp có thể bán phần hạn ngạch dư thừa này cho các cơ sở vượt hạn mức, từ đó tạo ra nguồn doanh thu mới để tái đầu tư.

Ngược lại, các doanh nghiệp chậm chuyển đổi phải đối mặt với gánh nặng tài chính lớn khi buộc phải bỏ tiền mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon để bù đắp cho phần phát thải vượt ngưỡng. Nếu không tuân thủ, mức chế tài xử phạt và nguy cơ tổn hại uy tín thương hiệu trên thị trường sẽ là rào cản lớn cho sự phát triển bền vững.

Về hướng dẫn phương pháp và quy trình kiểm kê khí nhà kính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có Thông tư số 17/2022/TT-BTNMT ngày 15/11/2022 đối với lĩnh vực quản lý chất thải; Thông tư số 19/2024/TT-BNNPTNT đối với lĩnh vực chăn nuôi; Thông tư 23/2023/TT-BNNPTNT ngày 1/2/2024 với lĩnh vực lâm nghiệp.

Bộ Công Thương có Thông tư số 38/2023/TT-BCT ngày 27/12/2023 đối với các lĩnh vực thuộc ngành Công Thương. Bộ Xây dựng có Thông tư số 13/2024/TT-BXD ngày 20/12/2024 đối với các lĩnh vực thuộc ngành xây dựng và Thông tư số 63/2024/TT-BGTVT ngày 30/12/2024 đối với các lĩnh vực thuộc ngành giao thông vận tải.

Không để công tác kiểm kê thành gánh nặng thủ tục

Qua hơn 1 năm triển khai, mặc dù các Bộ đã có nhiều nỗ lực tập huấn, hướng dẫn công tác kiểm kê khí nhà kính, nhưng cần phải nhìn nhận rằng, đây là một hoạt động khá mới với hầu hết doanh nghiệp tại Việt Nam. Trên bình diện chung, kiến thức về các quy định, yêu cầu kỹ thuật về kiểm kê khí nhà kính, giảm phát thải của phần đông doanh nghiệp còn hạn chế.

Theo bà Trần Thị Ngọc Anh, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ KH-CN), quá trình hướng dẫn các doanh nghiệp, tổ chức thực hiện kiểm kê khí nhà kính cũng như thẩm tra kết quả kiểm kê, Ủy ban nhận thấy nổi lên một số vấn đề thường gặp. Ví dụ như bỏ sót các nguồn phát thải trực tiếp từ hệ thống xử lý nước thải, rò rỉ môi chất lạnh...; loại trừ các nguồn phát thải gián tiếp nhưng không có giải thích thỏa đáng; dữ liệu thu thập không chính xác hoặc không đầy đủ; áp dụng hệ số phát thải không chính xác... Do phạm vi thẩm tra rộng, nguồn phát thải phức tạp nên cơ quan thẩm tra đôi khi không đủ thời gian thẩm tra dữ liệu hoạt động, dễ bỏ sót. Điều này rất có thể sẽ ảnh hưởng đến chất lượng công tác kiểm kê khí nhà kính.

Trong nỗ lực giảm các thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã chuyển dịch từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm. Theo ông Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ô-dôn (Cục Biến đổi khí hậu), trong kỳ kiểm kê sắp tới, các cơ sở nằm trong danh mục kiểm kê (nhưng chưa được phân bổ hạn ngạch) sẽ nộp báo cáo kiểm kê định kỳ cho UBND cấp tỉnh trước ngày 31/3/2027. UBND cấp tỉnh không phải thẩm định báo cáo kiểm kê như trước, mà chỉ phải tiếp nhận, rà soát và gửi thông tin về Bộ NN-MT và Bộ quản lý lĩnh vực.

Doanh nghiệp sẽ nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính 2 năm 2025-2026 tới UBND cấp tỉnh trước 31/3/2027.

Doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch sẽ nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính 2 năm 2025-2026 đã được thẩm định tới Bộ NN-MT trước 1/12/2027.

Riêng đối với 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch vẫn phải thẩm định báo cáo kiểm kê khí nhà kính do đơn vị độc lập thực hiện. Kết quả thẩm định là căn cứ pháp lý để xác định hạn ngạch và mọi sai sót trong kiểm kê sẽ dẫn đến việc điều chỉnh hoặc thu hồi hạn ngạch phát thải của cơ sở. Hiện nay, danh sách các đơn vị thẩm định độc lập đủ điều kiện đã được công bố công khai để doanh nghiệp lựa chọn.

Thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến vận hành thử nghiệm Hệ thống báo cáo phát thải trực tuyến. Với hệ thống này, các doanh nghiệp chỉ cần nhập số liệu hoạt động (như lượng than, dầu tiêu thụ...), phần mềm sẽ tự động tính toán dựa trên hệ số phát thải chuẩn quốc gia và kết xuất báo cáo theo mẫu quy định. Ngoài ra, hệ thống cũng liên thông với Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, nhằm giúp các doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch chỉ cần khai báo 1 lần cho cả hai thủ tục: báo cáo kiểm kê và nộp trả hạn ngạch cho Nhà nước.

Giải pháp số hóa này không chỉ tăng cường tính minh bạch hóa dữ liệu, dễ dàng truy xuất nguồn gốc mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể chi phí thuê tư vấn kiểm kê phát thải khí nhà kính bên ngoài.

Công cụ quản trị đắc lực cho doanh nghiệp

Trong kiểm kê phát thải khí nhà kính, cơ quan quản lý lưu ý doanh nghiệp cần tập trung xác định chính xác nguồn phát thải trực tiếp và gián tiếp. Riêng kiểm kê phục vụ thí điểm phân bổ hạn ngạch sẽ tập trung vào các công đoạn sản xuất chính có sử dụng trực tiếp nhiên liệu hóa thạch hoặc nguyên liệu gốc cacbonat, bao gồm: sản xuất điện đối với nhà máy nhiệt điện, sản xuất thép thô đối với cơ sở sắt thép và sản xuất clinker đối với cơ sở xi măng. 

Ông Huy chia sẻ, sau khi Bộ NN-MT ban hành quyết định phân bổ hạn ngạch, có nhiều doanh nghiệp phản hồi cho rằng hạn ngạch được cấp quá thấp so với kết quả kiểm kê khí nhà kính thực tế của cơ sở. Nguyên nhân của sự chênh lệch này là do doanh nghiệp đang tính gộp kết quả kiểm kê của toàn bộ nhà máy, cao hơn nhiều so với lượng phát thải riêng biệt của công đoạn cốt lõi là sản xuất clinker hay thép thô. 

Mặt khác, nhiều doanh nghiệp chưa có hệ thống phần mềm quản lý năng lượng hoặc phát thải tự động. Dữ liệu thường nằm phân tán tại nhiều bộ phận (kế toán, kỹ thuật, sản xuất) khiến việc truy xuất dữ liệu quá khứ phục vụ kỳ kiểm kê gặp nhiều sai sót, thiếu tính nhất quán và khó khăn trong việc đối soát khi đơn vị thẩm định yêu cầu bằng chứng.

“Nếu doanh nghiệp cung cấp dữ liệu hoạt động sai lệch, việc phân bổ hạn ngạch sẽ thiếu chính xác, gây lãng phí và tốn kém chi phí cho chính doanh nghiệp do không biết hạch toán vào đâu”, ông Huy nhấn mạnh.

Để tối ưu hóa quy trình kiểm kê khí nhà kính và biến đây thành lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp cần thiết lập Hệ thống quản lý dữ liệu hoạt động (AD) số hóa để chuẩn hóa dữ liệu ngay từ nguồn, nhằm đẩy nhanh quá trình thẩm định và giảm thiểu tối đa các sai sót chủ quan. Mặt khác, cơ quan quản lý khuyến nghị doanh nghiệp thành lập một bộ phận quản lý giảm phát thải và tổ chức đào tạo định kỳ cho đội ngũ này về phương pháp luận MRV, tiêu chuẩn ISO 14064-1 về báo cáo khí nhà kính và ISO 14064-3 về thẩm định. Việc làm chủ công nghệ và năng lực tính toán nội bộ sẽ giúp doanh nghiệp ứng phó kịp thời với các đợt hậu kiểm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đơn vị tư vấn.

Thay vì coi kiểm kê khí nhà kính là một gánh nặng chi phí tuân thủ, doanh nghiệp cần xem đây là một công cụ quản trị thông minh giúp nhận diện rõ các "điểm nóng" phát thải. Từ đó, xây dựng lộ trình giảm nhẹ tối ưu, tập trung đầu tư vào năng lượng sạch hoặc công nghệ tiết kiệm điện. 

Sự tham gia hiệu quả của các doanh nghiệp trong giai đoạn thí điểm sẽ tạo điều kiện để cơ quan quản lý tinh chỉnh các định mức phát thải khí nhà kính sát với thực tế sản xuất, đảm bảo tính công bằng và bền vững cho thị trường carbon khi chính thức vận hành sau này.

Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò (Nghệ An), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (05/6), Ngày Đại dương thế giới (08/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

1. Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động

- Thời gian: 8h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 942 6837 3034. Mật mã: KH0605.

2. Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”

- Thời gian: 14h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 934 2999 5099. Mật mã: HT0506.

3. Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”

- Thời gian: 20h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

4. Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững

- Thời gian: Từ ngày 4-6/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.