Hiểm họa môi trường từ những dòng sông không chảy: [Bài 1] Dựng rào thép ngăn nước trên mặt đập

LTS: Đánh đổi môi trường lấy thủy điện, tỉnh Tuyên Quang (Hà Giang cũ) đã xuất hiện những dòng sông 'chết'. Môi trường sống bị hủy hoại nghiêm trọng, nhiều khúc sông, suối cạn khô chỉ còn trơ đá cuội. Chưa hết, hiểm họa lớn hơn vẫn đang rình rập, khi các chủ đầu tư vì tìm kiếm lợi nhuận sẵn sàng làm sai thiết kế, vi phạm quy định an toàn kĩ thuật tạo ra những khối "bom nước" khổng lồ trên đầu người dân vùng hạ lưu...

Tự ý “đắp thêm đập” để tích nước?

Ngược dòng suối Thanh Thủy, phóng viên di chuyển theo tuyến QL4D hướng lên dãy Tây Côn Lĩnh, thuộc địa phận xã Lao Chải, tỉnh Tuyên Quang.

Dọc tuyến suối này hiện có hai nhà máy thủy điện là Thủy điện Thanh Thủy 1  (công suất 11MW) và Thủy điện Thanh Thủy 2 (công suất 9MW), nằm trên địa bàn xã Lao Chải và xã Thanh Thủy (Hà Giang cũ), nay thuộc tỉnh Tuyên Quang.

Tại hồ chứa Thủy điện Thanh Thủy 1, phóng viên ghi nhận một hình thức tích nước “ rất lạ” đang diễn ra.

Trên bề mặt đập, đơn vị vận hành đã dựng một hệ thống khung sắt, phủ bạt kín dọc theo thân tràn của đập, tạo thành một “bức tường tạm” để chặn nước.

Hệ thống này cao khoảng hơn 1m, kéo dài theo chiều ngang đập. Phía sau lớp bạt, nước được giữ lại ở mức cao hơn bình thường, trong khi dòng chảy hạ lưu bị thu hẹp, chỉ còn rỉ qua khe tràn.

Theo nhiều người dân, việc dựng “đập tạm” thường diễn ra vào thời điểm lưu lượng nước thấp, khiến dòng chảy tự nhiên bị gián đoạn, ảnh hưởng đến môi trường phía hạ lưu.

Anh Bòng Văn Thiếu (thôn Tả Ván, xã Lao Chải) cho biết: Nhà anh ngay gần thủy điện Thanh Thủy 1,  do nhà máy phía trên thường xuyên tích nước đến cạn kiệt, khiến cho dòng suối dưới hạ lưu cạn khô, trơ toàn đá cuội. Cả một đoạn suối dài khoảng 5km chỉ trơ đá cuội. 

Suối cạn, khiến cho sinh kế của người dân bị ảnh hưởng nặng nề, đến con cá, con tôm lúc trước còn bắt được, giờ cũng không thấy đâu nữa. Để đảm bảo cuộc sống gia đình, anh phải đi  làm thuê thời vụ.  

Cũng theo anh Thiếu, trước đây khi thi công, máy móc của nhà máy đã đào xới, tác động vào phần đất của gia đình, thậm chí đưa máy xúc xuống nạo vét bùn lòng hồ, khiến diện tích đất nông nghiệp bị ảnh hưởng.

“Năm 2024, tôi có ý kiến với ông Xuyến – người quản lý nhà máy – đề nghị bồi thường. Họ hứa sẽ đo đạc, kiểm đếm nhưng đến nay vẫn chưa thấy quay lại,” anh Thiếu nói.

Không chỉ vậy, phía sau nhà anh có con đường dẫn xuống đập thủy điện đang bị sạt lở nghiêm trọng. Ngôi nhà nằm chênh vênh trên cao khoảng 13m, đối diện nguy cơ sụt lún nếu mưa lớn kéo dài.

Trao đổi với một kỹ sư thủy lợi, ông Phạm Quang Vinh cho biết: “Về bản chất, đây là cách nâng cao tạm thời cao trình tràn để tích thêm nước trước khi phát điện. Tuy nhiên, xét về an toàn đập, an toàn hạ du và quy định pháp luật thì cách làm này là không phù hợp, tiềm ẩn rủi ro.”

Theo Luật Thủy lợi 2017 và các quy định về quản lý an toàn đập, mọi thay đổi liên quan đến kết cấu công trình hoặc mực nước hồ chứa đều phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Chủ đầu tư không được tự ý thay đổi kết cấu đập hoặc nâng mực nước khi chưa có chấp thuận.

Theo tính toán, với công suất Thủy điện Thanh Thủy 1 là 11MW và Thủy điện Thanh Thủy 2 là 9MW, tổng công suất lắp máy của cụm dự án đạt 20MW. Đây là nhóm thủy điện vừa và nhỏ nhưng vẫn mang lại nguồn thu đáng kể từ hoạt động bán điện thương phẩm lên lưới quốc gia.

Nếu tính theo mặt bằng chung của các nhà máy thủy điện cùng quy mô, với hệ số vận hành trung bình 35–45%, sản lượng phát điện hằng năm của cả hai nhà máy có thể đạt khoảng 60–80 triệu kWh/năm. Với giá bán điện bình quân dao động khoảng 1.200–1.700 đồng/kWh, doanh thu ước đạt 70–130 tỷ đồng mỗi năm, chưa kể doanh thu phụ trợ từ điều tiết hệ thống điện.

Sau khi trừ chi phí vận hành, khấu hao và nghĩa vụ tài chính, lợi nhuận thực tế có thể mang lại cho "ông chủ" nhà máy hàng chục tỷ đồng/năm, tùy điều kiện thủy văn từng năm.

Qua tìm hiểu, phóng viên được biết: Chủ đầu tư là Công ty Cổ phần Thủy điện Thanh Thủy (mã số thuế 0106033936), thành lập ngày 13/11/2012, có trụ sở tại phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang. Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất điện, do ông Lục Quang Hùng làm người đại diện theo pháp luật.

Tích nước “chờ giờ vàng”

Trong quá trình tác nghiệp, phóng viên gặp một công nhân trực tại khu vực đập. Người này cho biết: “Mùa này ít nước nên sếp Hùng có sáng kiến dựng cái rào đó để tích nước thôi.”

Theo lời công nhân, nhà máy thường tích nước trong ngày, sau đó chờ thời điểm giá điện cao để phát điện: “Chúng tôi tích nước cả ngày, chờ đến giờ cao điểm thì xả phát điện theo điều độ.”

Cách vận hành này cho thấy dấu hiệu của việc tích nước “chờ giờ vàng” – phương thức tối ưu lợi nhuận thường thấy ở một số thủy điện nhỏ.

Tuy nhiên, theo quy định, việc vận hành hồ chứa phải tuân thủ quy trình được phê duyệt. Việc tự ý điều chỉnh mực nước, thay đổi cách tích – xả nước có thể vi phạm quy định về an toàn công trình và quản lý tài nguyên nước.

Cụ thể, Luật Tài nguyên nước 2012 quy định, việc khai thác, sử dụng nước phải đúng mục đích, đúng giấy phép và không được làm ảnh hưởng đến dòng chảy tự nhiên cũng như quyền lợi của các tổ chức, cá nhân khác ở hạ du.

Đứng quan sát trên hồ thủy điện của cả 2 nhà máy Thanh Thủy 1 và Thanh Thủy 2. Phóng viên thấy nước dưới chân đập thủy điện Thanh Thủy 2 gần như cạn kiệt, Dòng nước được dẫn bằng kênh thủy lợi luồn về hướng gần mốc 486 Thanh Thủy rồi từ đây mới chảy xuống nhà máy 2 (9MW). Cũng bởi dòng suối Thanh Thủy cạn nước khiến cho cát đá nổi lên lởm chởm, các loài thủy sinh đều biến mất. 

Ai giám sát?

Để làm rõ sự việc, phóng viên đã liên hệ với ông Nông Khánh Toàn – Chủ tịch UBND xã Lao Chải. Tuy nhiên, dù đã nhiều lần gọi điện và nhắn tin, phóng viên chưa nhận được phản hồi.

Việc một công trình thủy điện có dấu hiệu tự ý thay đổi phương thức tích nước, can thiệp vào kết cấu đập đặt ra câu hỏi lớn về công tác quản lý, giám sát của chính quyền địa phương và cơ quan chức năng.

Liệu Công ty Cổ phần Thủy điện Thanh Thủy đã tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật trong quá trình vận hành hay chưa?

Đáng chú ý, từ nhiều năm trước, tình trạng vi phạm trong quá trình triển khai các dự án thủy điện đã được cơ quan chức năng chỉ rõ.

Cụ thể, theo Báo cáo số 522/BC-UBND về tình hình thực hiện các dự án thủy điện trên địa bàn tỉnh Hà Giang, do Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang (cũ) Nguyễn Văn Sơn ký ban hành ngày 3/12/2019, hàng loạt sai phạm đã diễn ra trên diện rộng tại nhiều dự án.

Theo báo cáo, một số dự án chưa được cấp giấy phép khai thác, sử dụng nước mặt nhưng vẫn triển khai hoạt động, gồm: Nậm Mạ 1, Sông Chảy 5, Thanh Thủy 1, Thanh Thủy 2 và Suối Sửu 1.

Bên cạnh đó, nhiều dự án chưa duy trì dòng chảy tối thiểu thường xuyên theo quy định, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và nguồn nước khu vực hạ du, điển hình như các nhà máy thủy điện Nho Quế 3 và Sông Bạc.

Những tồn tại này cho thấy công tác quản lý, giám sát hoạt động đầu tư và vận hành các dự án thủy điện tại một số địa phương vẫn còn nhiều bất cập, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn công trình, tác động tiêu cực đến môi trường và đời sống người dân.

Đã đến lúc giải đáp các câu trả lời này, rất cần sự vào cuộc sớm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, nhằm kiểm tra, làm rõ và xử lý nếu có sai phạm, đảm bảo an toàn cho công trình và người dân khu vực hạ lưu.