Không có giải pháp hiệu quả nào nếu không phân loại rác tốt
Là người nhiều năm theo đuổi các sáng kiến môi trường tại Đà Nẵng, TS Quách Thị Xuân, Trưởng đại diện Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương (PE), Điều phối viên Liên minh Không rác Đà Nẵng cho rằng, thành phố có thể đầu tư các nhà máy đốt rác phát điện. Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tế, đây mới chỉ là giải pháp mang tính tình thế, chưa thể giải quyết tận gốc bài toán chất thải.
Phần lớn các nhà máy điện rác tại Việt Nam hiện nay vẫn phải xử lý rác hỗn hợp - một “đầu vào” kém chất lượng khiến công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả. Rác không được phân loại dẫn đến độ ẩm cao, thành phần không ổn định, khiến quá trình đốt thiếu liên tục, chi phí vận hành tăng và hiệu suất giảm. Không ít dự án trên cả nước đã rơi vào tình trạng đầu tư lớn nhưng vận hành cầm chừng, thậm chí “đắp chiếu”. Đà Nẵng cũng đang đối diện nguy cơ này nếu không thay đổi từ gốc.
Đốt rác chuyển hóa năng lượng hoặc chất đốt chỉ nên là giải pháp tạm thời tại Đà Nẵng. Ảnh: L.A.
“Với giả định 1.000 tấn rác mỗi ngày, nếu rác hữu cơ chiếm khoảng 50-60% và rác tái chế 15-20%, thì khi được tách riêng, phân loại tốt, lượng rác buộc phải chôn lấp chỉ còn khoảng 20-30%. Điều này không chỉ giúp giảm đáng kể áp lực lên các bãi rác, mà còn mở ra dư địa lớn cho tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn”, TS Xuân chia sẻ.
Vì vậy, theo TS Xuân, mấu chốt không nằm ở việc lựa chọn công nghệ nào, mà là có phân loại rác tốt hay không. Nếu không thực hiện nghiêm quy định về phân loại rác tại nguồn theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, thì mọi giải pháp phía sau từ đốt rác phát điện đến tái chế đều khó đạt hiệu quả thực chất. Nói cách khác, phân loại rác không phải là một lựa chọn bổ sung, mà là điều kiện tiên quyết của toàn bộ hệ thống quản lý chất thải.
Tuy nhiên, phân loại rác sẽ không thể thành công nếu chỉ dừng ở kêu gọi hay tuyên truyền. Vấn đề cốt lõi là phải đồng bộ hạ tầng, từ khâu thu gom, vận chuyển đến xử lý, tất cả phải được thiết kế riêng theo từng dòng rác. Khi người dân đã phân loại nhưng rác vẫn bị trộn lẫn trên xe thu gom họ sẽ không thấy ý nghĩa và tiếp tục lặp lại câu chuyện “khởi đầu hào hứng, kết thúc lặng lẽ”.
Chính vì vậy, việc đầu tư cho hệ thống thu gom chuyên biệt, phương tiện phù hợp, nhân lực vận hành và các cơ sở xử lý tương ứng không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là “xương sống” để duy trì phân loại rác một cách thực chất và bền vững.
Chị Đinh Thị Khá (bên trái) ở thôn Tà Lang, phường Hải Vân thực hành ủ rác hữu cơ thành phân bón cho cây trồng tại vườn nhà. Ảnh: L.A.
Đồng tình với giải pháp này, theo PGS.TS Kiều Thị Kính (Giảng viên Đại học Đà Nẵng), phân loại rác tại nguồn là tất yếu, nhưng muốn làm được thì phải tối ưu hóa nguồn lực, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và công nghệ đang thay đổi rất nhanh.
“Điểm hạn chế hiện nay trong phân loại rác của Đà Nẵng là thiếu cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả. Chúng ta cần nhìn lại xem nguồn lực đã sử dụng có thực sự hiệu quả hay chưa, từ đó điều chỉnh cách làm. Đà Nẵng cần thể hiện rõ quyết tâm chính trị trong việc theo đuổi mục tiêu “Thành phố môi trường”, biến các chủ trương đúng thành kết quả cụ thể trong thực tiễn”, PGS.TS Kiều Thị Kính đề xuất
Hướng đến nền kinh tế tuần hoàn
Phân loại rác không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là mắt xích đầu tiên để chuyển đổi mô hình phát triển từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn - một xu hướng tất yếu.
Theo nhiều chuyên gia môi trường, mô hình kinh tế tuyến tính đang tạo ra lượng phát thải lớn và tiêu tốn tài nguyên, trong khi kinh tế tuần hoàn giúp tiết kiệm nguồn lực, giảm khí nhà kính và hạn chế chất thải ra môi trường. Điều này càng trở nên cấp bách khi hầu hết các đô thị ở Việt Nam đang đối mặt với tình trạng quá tải bãi chôn lấp, trong khi công nghệ xử lý chất thải rắn vẫn còn nhiều lúng túng.
Hướng dẫn người dân thôn Nam Mỹ, phường Hải Vân thực hành tái chế rác hữu cơ làm nước tẩy rửa sinh học. Ảnh: L.A.
PGS.TS Cao Trường Sơn (Khoa Tài nguyên & Môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam) nhận định, hạ tầng tái chế tại khu vực miền Trung hiện còn thiếu, trong khi mô hình quản lý rác của Đà Nẵng vẫn mang tính tuyến tính, công nghệ xử lý còn hạn chế. Đặc biệt, phân loại rác tại nguồn chưa triệt để và hệ thống thu gom chưa hoàn thiện đang là những điểm nghẽn lớn.
Từ thực tiễn đó, Đà Nẵng cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận “xử lý sau phát sinh” sang “giảm thiểu từ nguồn”, phù hợp với định hướng của Luật Bảo vệ môi trường 2020. Trước hết, thành phố cần hoàn thiện quy hoạch quản lý chất thải rắn gắn với phát triển đô thị và du lịch, bảo đảm đồng bộ từ thu gom, trung chuyển đến tái chế và xử lý. Đồng thời, cần đẩy nhanh các dự án công nghệ hiện đại như đốt rác phát điện, từng bước giảm phụ thuộc vào chôn lấp và tận dụng rác thải như nguồn năng lượng.
Quan trọng nhất, phân loại rác tại nguồn phải được triển khai thực chất, gắn với đầu tư hạ tầng phù hợp. Thành phố cần khuyến khích doanh nghiệp thực hiện kiểm toán chất thải để kiểm soát phát sinh, từ đó giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế, hướng tới mô hình sản xuất xanh.
“Đà Nẵng cần xây dựng hệ thống dữ liệu và nền tảng số về quản lý chất thải để ra quyết định dựa trên dữ liệu thực tế. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và cộng đồng giảm rác thải, đặc biệt là rác nhựa trong du lịch, cùng với tăng cường truyền thông để thay đổi hành vi người dân”, PGS.TS Sơn đề xuất.
Phân loại rác tại nguồn, tái chế rác thải là yếu tố tiên quyết để xử lý bài toán rác thải bền vững hướng đến kinh tế xanh. Ảnh: L.A.
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý chất thải. Thay vì chỉ coi chất thải là gánh nặng, Luật coi chất thải là tài nguyên - một nguồn nguyên liệu đầu vào cho nền kinh tế tuần hoàn.
Tư duy này mở ra hướng tiếp cận mới, đó là chất thải rắn sinh hoạt (thường gọi là rác thải) không còn là thứ bỏ đi, mà có thể trở thành ngành kinh tế “xanh” nếu được phân loại, thu gom và xử lý đúng cách. Tuy nhiên, để biến quan điểm này thành hiện thực, đòi hỏi sự đồng bộ giữa chính sách, đầu tư, hạ tầng kỹ thuật và sự tham gia của toàn xã hội, từ người dân, doanh nghiệp đến các cấp chính quyền.
Với Đà Nẵng, mục tiêu xây dựng “thành phố môi trường”, tiến tới “thành phố kinh tế xanh” không thể tách rời bài toán quản lý chất thải bền vững. Đây không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường, mà là một cấu phần trong chiến lược phát triển đô thị bền vững, gắn với du lịch, công nghiệp và chất lượng sống của người dân.
