Đơn giá thu gom đã lỗi thời
Phải thẳng thắn nhìn nhận rằng, sau khi sáp nhập địa giới hành chính, công tác quản lý chất thải rắn (CTR) sinh hoạt trên địa bàn Đà Nẵng (mới) vốn đã khó lại chồng thêm khó. Khi hai Quy hoạch CTR đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045 của hai địa phương với những mục tiêu thu gom, xử lý rác sinh hoạt đến chất thải nguy hại, tiêu chuẩn môi trường chưa đồng nhất thì việc vận hành chung, xử lý sự cố gặp nhiều lúng túng là lẽ đương nhiên. Và hệ lụy đã được nhìn thấy khi xảy ra sự cố rác thải tại 4 xã phía Nam Đà Nẵng.
Các quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật, đơn giá dịch vụ... chưa ban hành gây khó khăn cho các đơn vị xử lý môi trường. Ảnh: L.A.
Theo phản ánh của nhiều doanh nghiệp thu gom rác, hiện các quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật, đơn giá dịch vụ, phương thức đặt hàng - đấu thầu vẫn chưa thống nhất, thiếu tính cập nhật so với biến động chi phí vận hành. Sự chậm trễ này khiến toàn bộ chuỗi xử lý rác từ thu gom, vận chuyển đến xử lý phải vận hành trong thế “gồng mình”, làm giảm hiệu quả chung của hệ thống.
Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp, Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội chi nhánh miền Trung, đơn vị hiện phụ trách thu gom rác tại khu vực Liên Chiểu (cũ), nay gồm ba phường Hải Vân, Hòa Khánh và Liên Chiểu, với khối lượng phát sinh khoảng 180-200 tấn/ngày.
“Lượng rác tăng theo từng năm khi dân cư dồn về, đô thị mở rộng và hoạt động xây dựng gia tăng. Quy mô phát triển càng lớn, áp lực thu gom, xử lý càng nặng nề. Đáng lo, rác cồng kềnh và rác xây dựng phát sinh nhiều nhưng thiếu điểm tiếp nhận, khiến người dân phải đổ trộm ở nhiều nơi, gây ô nhiễm”, bà Hà chia sẻ.
Để tránh tình trạng tồn đọng, đơn vị buộc phải tổ chức thu gom tận từng hộ dân, kể cả trong các kiệt hẻm nhỏ, đồng thời duy trì vệ sinh đường phố liên tục. Tuy nhiên, nghịch lý là đơn giá thu gom vẫn giữ từ năm 2017, trong khi chi phí nhiên liệu, nhân công đã tăng mạnh.
Nhiều điểm tập kết rác bừa bãi trong các khu dân cư gây ô nhiễm môi trường. Ảnh: L.A.
“Chi phí tăng nhưng đơn giá không điều chỉnh kịp thời khiến đơn vị thu gom buộc phải linh động xoay xở để duy trì hoạt động”, bà Hà cho biết.
Không chỉ vướng ở chính sách, quy định chưa đồng bộ, năng lực quản lý ở cấp cơ sở cũng là điểm nghẽn, tác động trực tiếp đến hiệu quả trong công tác bảo vệ môi trường của thành phố. Sau sáp nhập, nhiều cán bộ phụ trách môi trường cấp xã chưa được đào tạo bài bản, lại kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực. Khối lượng công việc lớn trong khi chuyên môn hạn chế khiến việc triển khai các nhiệm vụ môi trường thiếu tính chủ động, chưa đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng sâu.
Hạ tầng chênh lệch
Nếu tại khu vực đô thị và đồng bằng đang phải “gồng mình” với áp lực quá tải, thì khu vực miền núi của Đà Nẵng lại bộc lộ những hạn chế về chất lượng xử lý. Việc xử lý rác sinh hoạt ở nông thôn, miền núi hiện vẫn mang tính tạm bợ, chưa đáp ứng các tiêu chuẩn chôn lấp hợp vệ sinh. Nhiều bãi rác phải tiếp nhận khối lượng lớn nhưng không đảm bảo yêu cầu kỹ thuật.
Nhà máy xử lý chất thải rắn Bắc Quảng Nam tồn đọng 100.000 tấn nguyên liệu rác nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Ảnh: L.A.
Tại xã Nam Trà My, khu xử lý rác Trà Don (khoảng 5 ha), hình thành từ bãi rác tự phát và đưa vào vận hành từ năm 2015, đến nay vẫn là nơi tiếp nhận rác của khu vực. Tuy nhiên, khu này chưa được đầu tư đồng bộ, không đáp ứng tiêu chí chôn lấp hợp vệ sinh. Trong khi đó, khu xử lý rác Trà Mai (khoảng 4,4 ha) vẫn chưa được triển khai xây dựng.
Tương tự, tại khu vực Bắc Trà My cũ, bãi rác Trà Sơn đã hoạt động từ năm 2011 và dự kiến sẽ đầy trong vòng khoảng 6 tháng tới. Dự án Nhà máy phân loại và xử lý chất thải rắn Bắc Trà My (diện tích 7,3 ha, công suất 55 tấn/ngày), dù đã được chấp thuận chủ trương từ năm 2022, vẫn chưa thể triển khai do vướng mắc giải phóng mặt bằng. Điều này cho thấy sự chậm trễ trong đầu tư hạ tầng đang trực tiếp đẩy hệ thống xử lý rác vào thế bị động.
Theo ông Nguyễn Viết Thuận, Phó Chi cục Bảo vệ môi trường TP Đà Nẵng, đối với khu vực miền núi của Quảng Nam (cũ), phần lớn các khu xử lý rác được đặt tại trung tâm các huyện trước đây. Địa hình phức tạp, khoảng cách xa, giao thông khó khăn khiến công tác thu gom, vận chuyển và xử lý rác gặp nhiều trở ngại, chi phí cao nhưng hiệu quả chưa tương xứng.
Thành phố Đà Nẵng cần có những giải pháp bền vững trong bài toán rác thải. Ảnh: L.A.
Hạ tầng chênh lệch, tiến độ các nhà máy xử lý rác hiện đại chậm trễ, công nghệ xử lý vẫn lạc hậu, thiếu cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả phân loại rác tại nguồn - những “điểm nghẽn” này cho thấy hệ thống xử lý rác hiện hữu của Đà Nẵng đang vận hành thiếu đồng bộ, quá tải cục bộ và chưa theo kịp tốc độ gia tăng chất thải. Không chỉ làm suy giảm hiệu quả xử lý, các bất cập này còn tạo áp lực trực tiếp lên mục tiêu xây dựng Đà Nẵng trở thành “Thành phố môi trường”, đồng thời đặt ra thách thức trong việc thực hiện các tiêu chí môi trường trong xây dựng Nông thôn mới.
Nếu không sớm tháo gỡ những điểm nghẽn từ chính sách, hạ tầng đến tổ chức thực hiện, áp lực rác thải sẽ tiếp tục gia tăng, không chỉ dừng ở bài toán kỹ thuật mà còn trở thành thách thức trong quản lý đô thị và phát triển bền vững. Điều đó đòi hỏi thành phố phải tái cấu trúc toàn diện chuỗi quản lý chất thải, từ quy hoạch, cơ chế đến vận hành nhằm chuyển từ xử lý bị động sang chủ động, từng bước đáp ứng yêu cầu của một đô thị quy mô mới.
