Giữ đất ngập nước bằng tri thức truyền thống

Đất ngập nước là một trong những hệ sinh thái giàu năng suất và đa dạng sinh học nhất trên Trái đất. Không chỉ cung cấp nước ngọt, nguồn lợi thủy sản và sinh cảnh cho hàng trăm nghìn loài sinh vật, các vùng đất ngập nước còn đóng vai trò như những “lá chắn tự nhiên”, điều tiết dòng chảy, giảm lũ lụt, hạn hán và nước dâng do bão trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt.

Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa, phát triển hạ tầng, khai thác tài nguyên và canh tác thâm canh, đất ngập nước đang suy giảm nhanh chóng. Sự mất mát này không chỉ là tổn thất sinh thái, mà còn làm đứt gãy mối quan hệ lâu đời giữa con người và thiên nhiên. Trong bối cảnh đó, tri thức truyền thống - được tích lũy từ quan sát tự nhiên, nhịp mùa, con nước và những quy ước cộng đồng - đang được nhìn nhận như một nền tảng quan trọng, bổ trợ cho khoa học hiện đại trong bảo tồn đất ngập nước.

Việt Nam hiện có 9 khu Ramsar - vùng đất ngập nước được Ban thư ký Công ước Ramsar công nhận đáp ứng các tiêu chí quốc tế, bao gồm: Vườn quốc gia Xuân Thủy, Vùng đất ngập nước Bàu Sấu (Vườn quốc gia Cát Tiên), Hồ Ba Bể, Vườn quốc gia Tràm Chim, Vườn quốc gia Mũi Cà Mau, Vườn quốc gia Côn Đảo, Khu Bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Láng Sen, Vườn quốc gia U Minh Thượng và Khu Bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long. Đây không chỉ là những vùng đất ngập nước có giá trị sinh thái toàn cầu, mà còn là không gian sinh tồn và văn hóa của nhiều cộng đồng địa phương.

Trong đó, tại Vườn quốc gia Xuân Thủy, cộng đồng ngư dân ven biển duy trì tập quán khai thác thủy sản theo mùa, hạn chế đánh bắt trong thời gian chim di cư và sinh sản. Những kinh nghiệm dân gian này, phối hợp với các chương trình bảo tồn, đã phản ánh sự thấu hiểu sâu sắc về mối liên kết giữa sinh kế con người và vòng đời của các loài chim nước, góp phần bảo vệ sinh cảnh của nhiều loài quý hiếm.

Ở Tràm Chim và Láng Sen, tri thức “sống chung với lũ” thể hiện qua việc điều tiết nước theo nhịp tự nhiên, đốt đồng có kiểm soát và gìn giữ các giống lúa bản địa như lúa ma. Cách ứng xử linh hoạt này giúp duy trì hệ sinh thái đất ngập nước đặc trưng của vùng Đồng Tháp Mười, đồng thời bảo đảm sinh kế cho người dân trong điều kiện ngập nước theo mùa.

Còn tại U Minh Thượng và Mũi Cà Mau, cộng đồng cư dân rừng ngập mặn với kinh nghiệm trồng - giữ rừng, khai thác mật ong và đánh bắt thủy sản truyền thống đã góp phần bảo vệ các hệ sinh thái than bùn và rừng ngập mặn. Đây là những “kho dự trữ carbon” tự nhiên có ý nghĩa quan trọng trong ứng phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng.

Như thông điệp của Ngày Đất ngập nước Thế giới năm nay mang lại: Giữ gìn đất ngập nước bằng tri thức truyền thống không phải là quay về quá khứ, mà là cách kết nối kinh nghiệm bản địa với khoa học hiện đại để hướng tới tương lai bền vững. Khi tri thức của cộng đồng được tôn trọng và phát huy, đất ngập nước không chỉ được bảo vệ như một hệ sinh thái, mà còn tiếp tục là không gian sống, không gian văn hóa và nền tảng sinh kế cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Hưởng ứng Ngày Đất ngập nước Thế giới 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng khẳng định vai trò của tri thức truyền thống trong bảo tồn và sử dụng bền vững đất ngập nước. Theo đó, Bộ đã giao Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học làm đầu mối phối hợp triển khai các hoạt động truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng; lồng ghép bảo tồn đất ngập nước vào các chiến lược, quy hoạch và chương trình phát triển; đồng thời thúc đẩy các giải pháp dựa vào thiên nhiên, dựa vào cộng đồng và tri thức bản địa.