Gìn giữ di sản quý báu của dân tộc
Hai Đề án “Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới” và “Bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Châu bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2016 đã tạo nền tảng quan trọng cho công tác gìn giữ và phát huy hai khối di sản tư liệu đặc biệt quý giá của dân tộc.
Là cơ quan trực tiếp quản lý hai khối di sản này, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ) đã chủ động triển khai đồng bộ các hoạt động bảo quản, số hóa và phát huy giá trị di sản theo các nguyên tắc, tiêu chí và khuyến nghị của UNESCO trong khuôn khổ Chương trình Ký ức Thế giới. Trong suốt gần 10 năm triển khai hai Đề án, Cục đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan, đơn vị liên quan, từng bước thực hiện đầy đủ các nội dung theo đúng mục tiêu và lộ trình đề ra.
Kho bảo quản tài liệu Mộc Bản triều Nguyễn tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Từ thực trạng nhiều tài liệu cổ quý hiếm bị xuống cấp nghiêm trọng do tác động của thời gian, khí hậu và hoàn cảnh lịch sử, đội ngũ cán bộ lưu trữ đã kiên trì nghiên cứu, thử nghiệm, từng bước làm chủ các quy trình bảo quản, tu bổ và phục chế hiện đại.
Hàng nghìn tờ Châu bản được xử lý bết dính, hàng nghìn tấm Mộc bản bị mục mủn được cứng hóa, phục chế bằng các giải pháp khoa học tiên tiến. Song song với đó, toàn bộ khối di sản được số hóa với độ phân giải cao và ghi microfilm bảo hiểm, góp phần bảo vệ tài liệu trước các nguy cơ rủi ro khách quan.
Không dừng lại ở công tác bảo quản, việc phát huy giá trị di sản cũng được triển khai ngày càng đa dạng. Tài liệu lưu trữ đã từng bước ra khỏi kho, đến với công chúng thông qua các cuộc triển lãm, phim tư liệu, ấn phẩm nghiên cứu, chuyên khảo. Các phương thức công bố, giới thiệu tài liệu cũng không ngừng được đổi mới, từ hình thức truyền thống sang các hình thức hiện đại, ứng dụng công nghệ như triển lãm ảo, 3D mapping, ấn phẩm điện tử, phim ngắn phát sóng trên truyền hình và nền tảng số, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của xã hội đối với di sản tư liệu.
Châu bản triều Nguyễn.
Trên cơ sở các Đề án đã được phê duyệt, cùng với chỉ đạo của Chính phủ về đổi mới phương thức công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ, trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước đã được cải tạo, từng bước nâng cấp. Đến nay, Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu đã được hình thành ngay tại trụ sở Cục, giữa trung tâm Thủ đô Hà Nội.
Không gian giới thiệu gồm ba hợp phần, trong đó trung tâm là Không gian Media hiện đại - nơi tài liệu lưu trữ được chuyển hóa thành nội dung media, dữ liệu số và các sản phẩm tương tác đa phương tiện. Thông qua đó, công chúng trong nước và quốc tế có thể tiếp cận di sản tư liệu một cách trực quan, dễ hiểu, đồng thời tìm hiểu, tra cứu, tương tác và học tập từ tài liệu lưu trữ gốc qua các hệ thống màn hình tương tác.
Lễ ra mắt Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu ngày 28/1.
Trong dịp ra mắt, một số tài liệu lưu trữ gốc tiêu biểu về Quốc kỳ, Quốc ca, Quốc huy và Hiến pháp được lựa chọn giới thiệu tới công chúng, góp phần làm rõ ý nghĩa lịch sử của những biểu tượng thiêng liêng của quốc gia.
Bên cạnh đó, Không gian Lịch sử ngành Lưu trữ Việt Nam cũng được bố trí nhằm giới thiệu quá trình hình thành, phát triển của ngành và ghi nhận đóng góp thầm lặng của các thế hệ cán bộ lưu trữ trong việc gìn giữ ký ức quốc gia.
Tri ân quá khứ, gửi gắm tương lai
Theo Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước Đặng Thanh Tùng, tài liệu lưu trữ quốc gia là nguồn sử liệu gốc đặc biệt quan trọng, phản ánh trung thực tiến trình lịch sử, văn hóa, tư duy quản trị và sự phát triển của đất nước qua các thời kỳ. Trong đó, hai khối di sản tư liệu thế giới được UNESCO ghi danh là Mộc bản triều Nguyễn và Châu bản triều Nguyễn không chỉ là niềm tự hào của ngành Lưu trữ mà còn là tài sản vô giá của quốc gia, của dân tộc Việt Nam.
Nhận thức sâu sắc giá trị đó, ngành Lưu trữ đã từng bước chuyển từ tư duy “lưu giữ” sang tư duy bảo quản gắn với phát huy và chuyển đổi mạnh mẽ sang phục vụ xã hội, phục vụ cộng đồng.
Theo ông Đặng Thanh Tùng, tài liệu lưu trữ quốc gia là nguồn sử liệu gốc đặc biệt quan trọng, phản ánh trung thực tiến trình lịch sử, văn hóa, tư duy quản trị và sự phát triển của đất nước qua các thời kỳ.
Chia sẻ về Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu, ông Đặng Thanh Tùng nhấn mạnh về vai trò của cơ quan lưu trữ. Theo ông Tùng, đây là địa chỉ tin cậy nhất giới thiệu những tài liệu quý, tiêu biểu, phản ánh chiều sâu lịch sử, văn hóa và truyền thống của mỗi quốc gia.
“Đặc biệt, quán triệt tinh thần Nghị quyết số 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước xác định chuyển đổi số trong lưu trữ chính là chuyển đổi cách thức cung cấp thông tin, cách công chúng tiếp cận và sử dụng tài liệu lưu trữ. Không gian giới thiệu cũng chính là nơi hiện thực hóa cách tiếp cận đó và được xác định là trọng tâm trong chiến lược chuyển đổi số và phục vụ xã hội của ngành Lưu trữ trong giai đoạn mới”, Cục trưởng Đặng Thanh Tùng nhấn mạnh.
Không gian sẽ trở thành một điểm đến văn hóa có chiều sâu, một ‘lớp học lịch sử trực quan’, một hệ sinh thái học tập mở, phục vụ đa dạng đối tượng từ học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu đến đông đảo công chúng và bạn bè quốc tế.
Tuy nhiên, đại diện Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cho rằng đây mới chỉ là những nỗ lực tâm huyết bước đầu. Ngay trong khuôn khổ của một trụ sở hành chính của cơ quan quản lý nhà nước về văn thư, lưu trữ, Cục đã ưu tiên dành những nguồn lực tốt nhất để kiến tạo một không gian mở, sẵn sàng đón tiếp công chúng. Đây không chỉ là việc sắp xếp một diện tích giới thiệu đơn thuần mà còn khẳng định quyết tâm mạnh mẽ của ngành Lưu trữ trong việc đưa di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ quốc gia đến gần hơn với công chúng.
“Chúng tôi luôn nhận thức sâu sắc rằng, với chiều sâu lịch sử hàng nghìn năm văn hiến và truyền thống hào hùng của dân tộc, di sản tư liệu và tài liệu lưu trữ quốc gia không thể và không nên chỉ dừng lại ở quy mô hiện tại. Để thực sự xứng đáng với 'hồn cốt' dân tộc, với những giá trị ký ức thiêng liêng mà tiền nhân để lại, những di sản tư liệu, tài liệu quý giá ấy cần được đặt trong một không gian tương xứng - một công trình mang tầm vóc quốc gia, trang trọng và tinh tế”, ông Tùng chia sẻ.
Những di sản tư liệu, tài liệu quý giá cần được đặt trong một công trình mang tầm vóc quốc gia, trang trọng và tinh tế.
Với tâm huyết đó, Cục trưởng Đặng Thanh Tùng bày tỏ niềm tin tưởng và kỳ vọng rằng, Không gian ngày hôm nay sẽ là “hạt giống” quan trọng khởi đầu cho một hành trình mới. Để trong một tương lai rất gần, một không gian xứng tầm sẽ hiện hữu, như một sự tri ân tất yếu của thế hệ hôm nay dành cho quá khứ và là món quà ý nghĩa nhất để trao truyền lại cho muôn đời sau.
“Chúng tôi mong muốn nơi đây sẽ trở thành một điểm đến văn hóa có chiều sâu, một ‘lớp học lịch sử trực quan’, một hệ sinh thái học tập mở, phục vụ đa dạng đối tượng từ học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu đến đông đảo công chúng và bạn bè quốc tế”, lãnh đạo Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cho biết.
Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu được đặt tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, số 12 Đào Tấn, phường Giảng Võ, Hà Nội.
Theo kế hoạch, từ ngày 3/3/2026 (Rằm tháng Giêng, Tết Nguyên Tiêu năm Bính Ngọ), Không gian giới thiệu sẽ chính thức mở cửa tự do đón khách tham quan từ 9h đến 16h các ngày trong tuần.
