Lời tòa soạn: Giữa làn sóng phát triển du lịch biển và tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, Vịnh Quy Nhơn - vùng biển có giá trị đa dạng sinh học cao của miền Trung đang đối mặt nhiều thách thức về môi trường và tài nguyên. Từ thực tiễn đó, sự hòa quyện giữa ý Đảng và lòng dân trong chuyển đổi xanh đã giúp cộng đồng ngư dân ven biển giữ vai trò nòng cốt trong bảo tồn hệ sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Từng là một làng chài chật chội, bãi biển thường xuyên đọng rác, tình trạng ô nhiễm môi trường ở làng chài Nhơn Hải, TP. Quy Nhơn, Bình Định (nay thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai) phần nhiều do thói quen vứt rác bừa bãi xuống biển của người dân địa phương. Nhưng đó là chuyện của nhiều năm trước. Giờ đây, du khách đến Nhơn Hải, ấn tượng đầu tiên là cung đường rộng rãi, biển trong xanh, đường làng ngõ xóm sạch đẹp, hệ sinh thái san hô phong phú đa dạng và đặc biệt nơi này được rùa biển chọn làm bãi đẻ.
Nhơn Hải cách trung tâm thành phố Quy Nhơn khoảng 20 km về phía đông, là một trong 3 xã nằm trên bán đảo Phương Mai được thiên nhiên ưu đãi với nhiều thắng cảnh đẹp và hoang sơ. Đây là xã bãi ngang có vị trí chiến lược quan trọng với tổng diện tích tự nhiên là 1.208,08 ha, phía bắc giáp xã Nhơn Lý, Nhơn Hội, phía đông và phía nam giáp biển Đông, phía tây giáp phường Hải Cảng. Nhơn Hải có 5.184 nhân khẩu với 1.430 hộ, là đơn vị hành chính cấp xã loại II. Địa giới hành chính được chia làm 3 thôn với 44 tổ nhân dân, đa số người dân sống chủ yếu dựa vào nghề khai thác, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản.
Nhơn Hải là một xã bán đảo của thành phố Quy Nhơn với nhiều danh thắng đẹp. Ảnh: ĐP.
Ký ức buồn về bãi biển ngập rác
Ngắm nhìn con đường rộng rãi, xanh sạch chạy dọc biển cùng bờ kè với những bích họa đẹp về sinh vật biển và đời sống của bà con làng chài, trước mặt là biển rộng bao la với làn nước trong xanh, thỉnh thoảng nhấp nhô những gợn sóng nhè nhẹ khiến người dân cảm thấy lâng lâng, mê đắm. Niềm tự hào về làng, về sự thay đổi ấy khiến họ phấn khởi và có chút luống thẹn khi chỉ cách đây khoảng một thập kỷ, chính họ là những người góp phần làm ô nhiễm khung cảnh lãng mạn và nên thơ ấy.
Hơn 10 năm trước, lần đầu tiên đặt chân đến Nhơn Hải, đập vào mắt chúng tôi là một bãi biển ô nhiễm nặng nề với đủ thứ mọi thứ rác rưởi được thải ra từ sinh hoạt của con người. Hôm đó là ngày 18/5/2014, Chi cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản Bình Định (nay là Chi cục Thủy sản Gia Lai) phối hợp cùng Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển cộng đồng (MCD) thực hiện Chiến dịch truyền thông bảo vệ san hô và môi trường biển. Hàng trăm người bao gồm đoàn viên thanh niên của Chi cục, các hội đoàn thể của xã Nhơn Hải và các em học sinh được huy động để hỗ trợ địa phương dọn rác ở bãi biển.
Cảnh bãi biển Nhơn Hải ngập rác thải sinh hoạt hơn 10 năm về trước do thói quen vứt rác xuống biển của người dân. Ảnh: CCTS.
Nhớ lại, không riêng gì chúng tôi mà nhiều người vẫn thấy rùng mình. Đặt chân chỗ nào cũng đầy rác, cả trên bờ và nổi lềnh bềnh trên mặt nước. Trong cái nắng oi bức của ngày hè, có mặt từ tờ mờ sáng đến 10 giờ trưa, chúng tôi mới dọn xong. Thế nhưng điều đáng nói là khi chúng tôi đang nỗ lực làm sạch bãi biển thì người dân làng chài thản nhiên mang cả túi rác ra vứt xuống biển mà không chút hổ thẹn.
“Tại sao cô lại vứt rác xuống biển, cô không thấy tụi cháu đang dọn cho sạch hay sao?”, một người trong nhóm thanh niên khi đó thắc mắc. Còn người phụ nữ vừa vứt rác thì vô tư đáp: “Không vứt xuống biển thì tôi biết vứt đi đâu?”.
Có thể thấy ý thức của người dân còn rất kém, bà con có thói quen vứt rác xuống biển. Họ chưa nhận thức được việc làm của mình sẽ gây hủy hoại môi trường và nguồn lợi thủy sản, lâu dài ảnh hưởng đến sinh kế và đời sống.
Hành trình nâng cao nhận thức cộng đồng
Trong bối cảnh đó, với sự tài trợ của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF/SGP/UNDP), Hiệp hội Thủy sản Bình Định đã triển khai dự án nhằm bảo vệ rạn san hô, đồng thời mở ra hướng sinh kế mới cho cộng đồng thông qua du lịch sinh thái. Trong khuôn khổ dự án , HTX Dịch vụ du lịch thủy sản xã Nhơn Hải được thành lập. Anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng, nguyên giám đốc HTX Dịch vụ du lịch thủy sản xã Nhơn Hải nhớ lại: “Năm 2016, HTX bắt đầu nhận thầu thu gom rác ở địa phương. Thời điểm đó, mỗi khi triều cường thì rác phủ kín cả bãi cát. Phải mất 2 tháng HTX mới làm sạch được”.
Người dân làng chài xưa chủ yếu sinh sống bằng nghề khai thác và nuôi trồng thủy sản. Ảnh: Ngọc Nhuận.
Năm 2017, 2018 là giai đoạn khó khăn nhất, HTX và chính quyền địa phương vào cuộc mạnh mẽ nhất thay đổi nhận thức của người dân về môi trường. Năm 2019, 2020 là bước ngoặc lớn, được sự quan tâm của các cấp đầu tư cho Nhơn Hải tuyến đường kè biển khang trang và sạch đẹp, bà con nhân dân ý thức hơn về bảo vệ môi trường. Năm 2021 đến nay, để xây dựng Nông thôn mới nâng cao, địa phương có đột phá về ý thức của người dân trong xã phân loại rác thải tại nguồn, bỏ rác theo giờ. Lượng rác thu gom ở làng chài cũng ngày càng giảm do bà con đã hạn chế vứt rác bữa bãi ra môi trường.
Theo ông Nguyễn Ngọc Nam, nguyên phó Chủ tịch UBND xã Nhơn Hải, xác định vấn đề môi trường là quyết định cho các hoạt động phát triển kinh tế của địa phương, nhất là phát triển hoạt động du lịch của xã cũng như công tác xây dựng nông thôn mới, cả hệ thống chính trị vào cuộc quyết liệt xây dựng nhiều kế hoạch và phát động nhiều hoạt động liên quan đến vấn đề môi trường.
“Công tác tuyên truyền để người dân từ bỏ thói quen vứt rác không đúng quy định được chú trọng. Công tác chỉ đạo duy trì hằng tháng ra quân dọn vệ sinh bãi biển của các đoàn thể và nhân dân cũng mang lại kết quả thiết thực. Các hoạt động về tuyên truyền trực quan đến hoạt động sân khấu hoá đã làm chuyển biến mạnh về ý thức môi trường của người dân”, ông Nam cho biết.
Các hoạt động truyền thông được Nhơn Hải phối hợp với các đơn vị liên quan đẩy mạnh thực hiện góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng. Ảnh: CCTS.
Cụ thể, năm 2020, Nhơn Hải đã thành lập Tổ cộng đồng quản lý tổng hợp rác thải xã Nhơn Hải với 25 thành viên, thường xuyên tuyên truyền hướng dẫn bà con phân loại rác tại nguồn, giữ gìn vệ sinh môi trường. Liên tiếp các hoạt động truyền thông được đẩy mạnh như: Cuộc thi “Vì một đại dương xanh không rác thải nhựa và bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô”; Ngày hội “ Đổi rác lấy quà”; Hội thi “Sáng kiến cộng đồng về thu gom, xử lý và phân loại rác thải trong sinh hoạt gia đình”... Các hoạt động trên đã nhận được sự hưởng ứng tích cực bà con nhân dân và học sinh tại địa phương.
Xã còn xây dựng và lắp đặt tại khu vực công cộng của xã 1 bảng sơ đồ “Con đường đi của rác và quản lý tổng hợp rác thải” . Củng cố các mô hình tự quản của cộng đồng địa phương về thu gom phân loại, xử lý rác thải theo tiêu chí 3R (Giảm thiểu-Reduce; tái sử dụng- Reuse và tái chế-Recycle) nhằm giảm thiểu lượng rác thải nhựa ra môi trường, hạn chế ô nhiễm biển do rác thải nhựa. Chuẩn hóa mô hình Tổ Thu gom rác thải (chủ yếu là nữ giới - gắn kết với các hộ gia đình thu mua ve chai) tại địa phương và tạo liên kết giữa Tổ và Công ty cổ phần Môi trường đô thị Quy Nhơn cùng doanh nghiệp thu mua các sản phẩm phế liệu từ rác thải sinh hoạt.
Ông Nguyễn Văn Bạn, 48 tuổi, Chi hội trưởng Hội Cựu chiến binh thôn Hải Bắc cho biết, nhờ chính quyền và đoàn thể tích cực tuyên truyền, động viên, mấy năm nay bà con không còn vứt rác xuống biển, đồng thời chung tay xây dựng nếp sống văn minh đô thị, bảo vệ môi trường, đặc biệt Nhơn Hải đã xây dựng thành công mô hình phân loại rác thải tại nguồn.
Còn ông Dương Hiệp Hưng, nguyên bí thư Đảng ủy xã Nhơn Hải phấn khởi: “Từng là một làng chài chật chội, nhớp nhúa vì ô nhiễm, Nhơn Hải đã lột xác ngoạn mục về môi trường - đó là quá trình nỗ lực kéo dài hơn 10 năm".
