Dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên - nhận diện để đồng hành

Trong khuôn khổ Hội sách Nhã Nam Chào hè hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam (21/4), tối 27/4, tại Công viên văn hóa Đống Đa, diễn ra tọa đàm "Nhận diện những dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên” và giới thiệu cuốn sách "Con tôi bị trầm cảm nhưng tôi cứ tưởng con chỉ không vui".

Sự kiện có sự tham gia của Tiến sĩ Tâm lý học Nguyễn Thị Mai Hương - một chuyên gia với hơn 15 năm kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy và thực hành trong lĩnh vực Tâm lý học và Công tác xã hội; cô giáo Mai Tôn Minh Trang (Trường THPT Nguyễn Tất Thành) - người thường xuyên tiếp xúc với trẻ trong môi trường học đường.

Chia sẻ tại tọa đàm, TS. Tâm lý học Nguyễn Thị Mai Hương bày tỏ, phụ huynh cần đặc biệt lưu tâm đến các biểu hiện bất thường ở trẻ như: trạng thái buồn chán kéo dài trên 2 tuần, xu hướng thu mình, tự ti hoặc mặc áo dài tay bất kể thời tiết (có thể che giấu hành vi tự trừng phạt). Nghiêm trọng hơn, trẻ có thể xuất hiện những suy nghĩ tiêu cực về giá trị bản thân, thậm chí là ý định tự tử.

TS Nguyễn Thị Mai Hương thông tin, theo các báo cáo sức khỏe tâm thần, giai đoạn từ 12-25 tuổi được xem là thời điểm khởi phát mạnh mẽ các bệnh lý tâm lý. Có sự đan xen phức tạp giữa các nhóm nguyên nhân dẫn đến tình trạng này: từ yếu tố di truyền (gia đình có tiền sử bệnh lý), sự mặc cảm về khiếm khuyết ngoại hình, đến những tác động tiêu cực từ môi trường sống và áp lực xã hội.

Dưới góc độ một giáo viên thường xuyên tiếp xúc, đồng hành cùng trẻ vị thành niên, cô Mai Tôn Minh Trang nhận định: "Rào cản lớn nhất giữa cha mẹ và con cái chính là phương thức giao tiếp". Thực tế, nhiều phụ huynh nỗ lực trò chuyện để tìm tiếng nói chung nhưng lại vô tình biến cuộc đối thoại thành những buổi chất vấn bằng mệnh lệnh. Thay vì sự thấu hiểu, những câu hỏi mang tính áp đặt như "Tại sao con làm vậy?" hay "Con không được làm thế!" chỉ khiến trẻ cảm thấy bị tổn thương và không được tôn trọng, từ đó đẩy mâu thuẫn lên cao trào.

Để giúp trẻ vượt qua khủng hoảng, chuyên gia nhấn mạnh vai trò "điểm tựa" của phụ huynh. Thay vì áp đặt, cha mẹ cần kiên nhẫn xây dựng môi trường giao tiếp an toàn, nơi trẻ cảm thấy được tôn trọng và thấu hiểu. Đặc biệt, trước khi kết nối với con, phụ huynh cần giữ tâm thế bình ổn và quan sát tinh tế những thay đổi trong tâm trạng của trẻ. Chỉ khi cảm thấy an tâm và tìm thấy giá trị bản thân, trẻ mới sẵn sàng mở lòng chia sẻ.

Tọa đàm "Nhận diện những dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên" được khơi gợi từ cuốn sách "Con tôi bị trầm cảm nhưng tôi cứ tưởng con chỉ không vui" của tác giả Dương Ý, một cuốn sách chỉ ra thực tế đáng quan ngại trong xã hội Trung Quốc, nhưng cũng rất có thể sẽ là ở Việt Nam trong tương lai không xa. Không ít bậc cha mẹ tin rằng con mình chỉ đang "không vui", chỉ là áp lực học hành hay cảm xúc nhất thời, trong khi đằng sau sự im lặng, thu mình hay mất động lực ấy hoàn toàn có thể là trầm cảm, một rối loạn tâm lý nghiêm trọng đang âm thầm bào mòn cảm xúc, suy nghĩ và lòng tự trọng của trẻ.

Tác giả đã dựa trên nền tảng tâm lý học lâm sàng và tâm lý học phát triển, kết hợp cùng các ca lâm sàng và tình huống đời thường, để phân tích một cách tinh tế tiến trình tâm lý của trẻ, đồng thời giải đáp những băn khoăn thường gặp của cha mẹ. Cuốn sách nhắc nhở rằng trước khi tìm cách "giúp" con, cha mẹ cần học cách “thấy” con một cách đúng đắn, bởi sự thấu hiểu, khi đặt đúng chỗ, luôn là điểm khởi đầu của mọi hành trình chữa lành.

Đồng Huệ Kỳ, Phó giáo sư lâm sàng tại Trung tâm Y học Tích hợp Stanford, đánh giá về "Con tôi bị trầm cảm, nhưng tôi cứ tưởng con chỉ không vui": "Nuôi dạy con cái là một “hành trình anh hùng” đầy thử thách. Khi con bị trầm cảm, hành trình ấy rơi vào bóng tối của hoang mang và tuyệt vọng. Cuốn sách của Dương Ý chính là một luồng sáng chiếu rọi vào bóng tối đó, giúp cha mẹ vừa nhìn rõ con cái, vừa nhìn lại chính mình, và sự nhìn thấy này chính là điểm khởi đầu của chữa lành".

Khép lại tọa đàm, thông điệp lớn nhất đọng lại chính là sự "thức tỉnh" của cha mẹ. Chữa lành cho một đứa trẻ không bắt đầu từ những đơn thuốc hay những lời răn đe, mà bắt đầu từ khoảnh khắc cha mẹ dám nhìn nhận sự thật và sẵn sàng thay đổi chính mình.

"Nhận diện những dấu hiệu không ổn ở trẻ vị thành niên" không chỉ là một chương trình tọa đàm, mà là một lời nhắc nhở: Đừng để sự im lặng của con trở thành khoảng cách không thể lấp đầy. Hãy học cách "thấy" con, thấu hiểu con, để gia đình thực sự là thành trì an toàn nhất cho những tâm hồn đang tuổi lớn.