Đa dạng sinh kế: [Bài 3] Nền tảng giảm nghèo bền vững ở Mỹ Thái

Xã Mỹ Thái (tỉnh Bắc Ninh) được thành lập trên cơ sở sáp nhập 4 xã trước đây của huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang (cũ), gồm: Mỹ Thái, Xuân Hương, Dương Đức và Tân Thanh. Việc sáp nhập đặt ra không ít thách thức cho công tác quản lý, điều hành, đặc biệt trong lĩnh vực giảm nghèo.

Năm 2024, toàn xã có 145 hộ nghèo, chiếm 1,34%. Năm 2025, thời điểm xã mới đi vào vận hành bộ máy sau sáp nhập, kết quả rà soát sơ bộ cho thấy toàn xã còn 101 hộ nghèo, chiếm 0,88%, giảm 44 hộ, tương ứng mức giảm 0,46% so với năm 2024. Đáng chú ý, trong số các hộ thoát nghèo có nhiều hộ dân chủ động viết đơn tự nguyện xin ra khỏi danh sách hộ nghèo.

Lãnh đạo xã Mỹ Thái nhận định, để đạt được kết quả này, yếu tố then chốt trước hết là thực hiện nghiêm quy trình rà soát hộ nghèo, cận nghèo theo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều; các thủ tục, trình tự, quy định của Trung ương. Phương châm rà soát là không làm qua loa, không nể nang, không bỏ sót, tạo sự đồng thuận trong nhân dân ngay từ đầu vào.

Sâu xa hơn, những con số giảm nghèo ấy phản ánh hiệu quả tích lũy của các chính sách đã được triển khai từ năm 2023, 2024, đặc biệt là Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững - chương trình đang tiếp tục được Mỹ Thái kế thừa, phát huy trong năm 2025.

Từ mái nhà vững chãi

Trong căn nhà vừa được sửa lại vào cuối năm 2024, bà Hà Thị Sang (sinh năm 1956) ngồi chậm rãi nhặtmớ rau ngoài hiên. Ngôi nhà ấy, trước đây, là nỗi ám ảnh mỗi mùa mưa bão. Mái lợp bờ-rô xi măng cũ kỹ, mưa xuống là dột, gió lùa tứ phía. Hai mẹ con bà sống trong cảnh thấp thỏm nhiều năm liền.

Gia đình bà Sang thuộc diện hộ cận nghèo từ năm 2022. Bà tuổi cao, sức khỏe yếu, chỉ làm được vài sào ruộng. Con trai bà, anh Hà Văn Cường có vấn đề về thần kinh từ nhỏ, không có khả năng làm kinh tế, chỉ làm phụ hồ quanh xóm, công việc bấp bênh, thu nhập không đủ ăn. Với hoàn cảnh ấy, việc sửa nhà tưởng chừng là điều ngoài tầm với.

Năm 2024, gia đình bà được hỗ trợ 20 triệu đồng từ chương trình xóa nhà tạm, dột nát. Không đủ điều kiện xây mới, nhưng số tiền ấy cùng sự chung tay của họ hàng đã giúp thay lại mái nhà, gia cố khung tường. “Mái nhà không còn dột, tôi yên tâm hơn nhiều. Đêm mưa không còn phải kê chậu hứng nước”, bà Sang nói.

Ở Mỹ Thái, chính quyền địa phương xác định rõ: an cư là điều kiện đầu tiên để người nghèo nghĩ đến sinh kế. Khi chỗ ở còn tạm bợ, mọi hỗ trợ sản xuất đều khó phát huy tác dụng. Vì vậy, các chính sách nhà ở giai đoạn 2023-2024 được coi là “bước đệm” quan trọng cho giảm nghèo bền vững.

Đến sinh kế dài lâu

Không phải hộ nghèo nào cũng có thể tiếp cận cùng một mô hình sinh kế. Thực tế ở Mỹ Thái cho thấy, những hộ nghèo còn lại hiện nay phần lớn là các trường hợp đặc biệt. Chủ hộ hầu hết là người già, người bệnh, người khuyết tật, thiếu lao động chính. Vì vậy, việc lựa chọn mô hình sinh kế luôn được cân nhắc kỹ, tránh tạo thêm gánh nặng cho người thụ hưởng.

Gia đình anh Hoàng Văn Vụ (sinh năm 1972) là một trường hợp như vậy. Bị bệnh đau đầu bẩm sinh và động kinh từ nhỏ, anh không thể đi làm xa hay lao động nặng. Gia đình anh là hộ nghèo liên tục từ năm 2020 đến 2023. Năm 2023, anh được hỗ trợ một con bò sinh sản từ Chương trình MTQG Giảm nghèo bền vững. Vì không có vốn đối ứng, anh chọn con bê nhỏ nhất, nhưng với anh, đó là cả một cơ hội.

“Nhận bê, tôi có thêm việc để làm ở nhà, không phải đi xa. Chăm được thì nuôi, không thì bán lấy vốn”, anh Vụ chia sẻ. Năm 2024, gia đình anh tiếp tục được hỗ trợ 60 triệu đồng để xây nhà mới. Từ căn nhà kiên cố và con bò sinh kế, cuộc sống của gia đình anh dần ổn định hơn. Cuối năm 2024, gia đình anh đã chuyển từ hộ nghèo xuống hộ cận nghèo. Năm 2025, gia đình anh chính thức thoát nghèo.

Không phải mô hình nào cũng trọn vẹn. Gia đình chị Đào Thị Bích Liên (sinh năm 1982), bị u não để lại di chứng nặng về thị lực, từng được hỗ trợ bò sinh sản. Vợ chồng chị chăm sóc rất cẩn thận, bò đã đẻ bê con. Thế nhưng, do bị bệnh, phải bán chạy cả bò và bê. Thiệt hại ấy là cú sốc lớn với gia đình từng đặt nhiều hy vọng vào sinh kế này.

“Tiếc thì tiếc lắm, nhưng mình không trách ai. Nhà nước đã hỗ trợ, rủi ro thì mình phải chịu”, chị Liên nói. Điều đáng nói là, dù mất sinh kế, gia đình chị vẫn giữ được tâm thế bình tĩnh, bởi trước đó đã được hỗ trợ nhà ở, giúp ổn định chỗ ở và tinh thần. Đây cũng là minh chứng cho thấy giảm nghèo bền vững không chỉ trông chờ vào một mô hình duy nhất, mà là tổng hòa nhiều chính sách.

Người dân chủ động xin thoát nghèo

Một trong những điểm đáng chú ý trong kết quả rà soát năm 2025 ở Mỹ Thái là nhiều hộ dân đã chủ động viết đơn xin ra khỏi danh sách hộ nghèo. Theo cán bộ cơ sở, đây không phải hiện tượng “né” chính sách, mà là biểu hiện của sự tự trọng và ý chí của người dân vào khả năng tự vươn lên.

Ông Nguyễn Văn Khoan, làm Trưởng thôn từ 2004, gắn bó với địa bàn nhiều năm, cho rằng: “Trước đây, nhiều hộ sợ ra khỏi danh sách nghèo vì lo mất hỗ trợ. Bây giờ thì khác. Khi đời sống khá hơn, họ chủ động xin thoát nghèo để nhường chính sách cho những người khó khăn hơn”.

Theo ông Khoan, để có được sự thay đổi ấy, điều quan trọng là chính sách phải công bằng, minh bạch và phù hợp. “Hộ nào còn sức lao động thì tạo sinh kế, hộ nào già yếu thì lo an sinh. Không cào bằng, không áp đặt”, ông nói.

Chiều muộn, ánh đèn từ những ngôi nhà mới được xây sửa ở Mỹ Thái hắt ra con đường làng. Không hào nhoáng, mà đủ để thấy rằng hiệu quả của Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững đang hiện hữu trong đời sống thường ngày, bằng sự yên tâm, phấn khởi và niềm tin của người dân vào ngày mai.