Cuộc 'cách mạng với rác ở Thủ đô': [Bài 5] Không thể chỉ dựa phong trào

Chuyển biến tích cực

Quy định về quản lý chất thải rắn sinh hoạt do thành phố Hà Nội ban hành và có hiệu lực từ ngày 8/1/2026, cho thấy một thay đổi rõ rệt trong cách tiếp cận của Thủ đô đối với vấn đề quản lý môi trường. Thay vì chủ yếu kêu gọi, khuyến khích như trước, thành phố chuyển sang điều hành bằng các giải pháp cụ thể. Người dân được yêu cầu phân loại rác tại nguồn, giảm chất thải ra môi trường, đặc biệt là các loại chất thải từ nhựa, túi nilon dùng một lần hay vứt rác đúng nơi quy định... Đi kèm là các quy định xử phạt tiền, buộc khôi phục môi trường nếu gây ô nhiễm. 

Tại xã Quang Minh - một xã ngoại thành phía Bắc của thành phố Hà Nội, ngay từ cuối năm 2025, khi có quy định về quản lý chất thải rắn sinh hoạt, lãnh đạo xã đã chỉ đạo Ban Quản lý tổ chức đấu thầu thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn xã cho giai đoạn 2026-2028. Đơn vị trúng thầu nhanh chóng triển khai gói thầu mới từ đầu năm 2026. Chính quyền xã cùng mặt trận cũng đã ráo riết tuyên truyền, vận động người dân giữ gìn vệ sinh môi trường, không vứt rác bừa bãi. Các cơ quan, doanh nghiệp, khu công nghiệp ký cam kết đảm bảo vệ sinh môi trường trong phạm vi hoạt động. Với các loại chất thải nguy hại, không đổ lẫn với chất thải sinh hoạt mà phải ký kết hợp đồng thu gom với đơn vị cung ứng dịch vụ đủ tiêu chuẩn.

Có dịp trở lại xã Quang Minh những ngày này mới nhận ra, các tuyến đường chính phong quang, sạch đẹp hơn. Lề đường không còn cỏ dại, phần lớn rác đưa về đúng điểm tập kết. Nhiều nhà chủ động mua thùng đựng rác chờ xe thu gom thay vì để bừa túi rác trước cửa nhà. Chuyển biến dù nhỏ, nhưng phần nào cho thấy chính sách đã chạm đến từng hộ dân, doanh nghiệp 

Nhìn vào nội thành, phường Giảng Võ cũng đang thể hiện những điểm sáng khi kế thừa phong trào phân loại rác của quận Ba Đình trước đây. Chia sẻ với Báo Nông nghiệp và Môi trường, bà Lê Hải Yến, chuyên viên Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Giảng Võ cho biết: Khi chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp từ tháng 7/2025, phường ban hành văn bản chỉ đạo tiếp tục thực hiện phân loại rác theo ba nhóm chính: rác tái chế, rác sinh hoạt và rác thải cồng kềnh.

Hiện nay, rác sinh hoạt được thu gom hằng ngày. Công nhân môi trường vào tận các ngõ, thu gom trực tiếp từ hộ gia đình. Đối với rác tái chế, đơn vị thu gom bố trí thêm một bao tải riêng trên xe để tiếp nhận phần rác đã được người dân phân loại. Còn với rác thải cồng kềnh như bàn ghế, tủ hỏng… phường bố trí 3 điểm thu gom riêng để người dân chủ động mang đến. Riêng chất thải nguy hại phát sinh trên địa bàn hiện không nhiều, chủ yếu là pin đã qua sử dụng và giẻ lau dính dầu từ các cửa hàng sửa chữa xe máy nên chỉ cần thu gom định kỳ một lần trong năm.

“Trên thực tế, từ thời điểm thành lập phường mới đến hết năm 2025, phường Giảng Võ mới xử phạt một trường hợp cụ thể. Chúng tôi vẫn ưu tiên nhắc nhở, hướng dẫn để người dân tự giác chấp hành”, bà Yến cho biết.

Tại phường Giảng Võ, quy định xử phạt hành vi vứt rác sai nơi quy định cũng đã được triển khai song song với công tác tuyên truyền. Khi phát hiện vi phạm thông qua hình ảnh ghi nhận từ hệ thống giám sát hoặc phản ánh của người dân, cán bộ địa bàn sẽ trực tiếp xác minh, làm việc với người vi phạm và lập biên bản theo đúng quy trình. Mức xử phạt được áp dụng căn cứ theo quy định của Luật Thủ đô hiện hành, dao động từ 3 đến 4 triệu đồng đối với hành vi xả rác không đúng nơi quy định.

Song song với thu gom, phường duy trì chương trình tổng vệ sinh môi trường vào sáng thứ Bảy hằng tuần. Người dân được khuyến khích mang rác tái chế đến điểm tập trung và đây cũng là điểm hướng dẫn, tuyên truyền người dân thực hiện các hành động phân loại rác.

Theo bà Phạm Thị Hoà - Phó Chủ tịch thường trực UBMTTQ Việt Nam phường Giảng Võ, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Giảng Võ, mặt trận và các đoàn thể phối hợp với UBND phường thường xuyên tổ chức các Hội nghị tuyên truyền, hướng dẫn phân loại rác tại nguồn, cách nhận biết, tác dụng của phân loại rác. Nhiều mô hình hay như “Ngày Chủ nhật xanh”, "Thùng rác thân thiện", thu gom rác tái chế gây quỹ “Ngày mai cho em”, “Đổi rác lấy cây xanh”... đã từng bước giúp người dân nâng cao nhận thức.

Phường mở rộng, quản lý chất thải gặp khó

Thuận lợi của phường Giảng Võ là nền tảng phân loại rác đã được xây dựng từ sớm và đến nay, phần lớn người dân đã quen với việc phân loại và giữ gìn vệ sinh. Với cách tổ chức như hiện nay, phường cơ bản không để xảy ra tình trạng trộn lẫn rác tái chế với rác sinh hoạt trong quá trình thu gom. Tuy nhiên, việc phân loại sâu hơn thành rác khô và rác ướt vẫn gặp khó khăn.

Nguyên nhân là đơn vị thu gom chưa có mô hình xử lý riêng cho từng dòng rác, toàn bộ rác sinh hoạt vẫn được đưa lên cùng một xe ép. Thực tế này cũng từng là vướng mắc trong giai đoạn đầu quận Ba Đình triển khai phân loại rác. Nếu người dân thấy công sức phân loại của mình không mang lại khác biệt rõ ràng, tâm lý dễ chùng xuống.

Theo bà Hòa, thực tế, việc phân loại rác tại nguồn chưa thực sự thành thói quen của các hộ gia đình, chưa có sự phân loại triệt để. Cơ sở hạ tầng thu gom, đặc biệt các điểm phân loại rác riêng và lịch thu gom theo loại rác chưa phủ rộng và thống nhất ở tất cả tuyến phố. Chưa có chế tài xử lý đối với các hộ gia đình chưa thực hiện. Đây không phải vấn đề có thể giải quyết trong một sớm một chiều mà cần kiến trì tuyên truyền, hướng dẫn, kịp thời phản ánh vướng mắc trong thực hiện (thời gian thu gom, nơi đặt thùng rác…) để điều chỉnh cho thuận tiện hơn đối với người dân. Việc kịp thời biểu dương, khen thưởng các tập thể, cá nhân thực hiện tốt cũng rất cần thiết để tạo động lực nhân rộng các mô hình. 

Dù là nhiệm vụ cấp bách, công tác quản lý chất thải rắn sinh hoạt vẫn cần thêm thời gian để đi vào nền nếp, phù hợp với điều kiện thực tế của địa bàn.

Mặt khác, theo bà Lê Hải Yến, công tác đảm bảo vệ sinh môi trường khó có thể triển khai hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa cán bộ phường và các tổ dân phố. Khó khăn lớn nhất hiện nay là quy mô địa bàn sau sắp xếp rộng gấp 4 lần so với trước, trong khi phường chỉ có một cán bộ phụ trách môi trường, phải xử lý công việc trên toàn địa bàn. Do đó, khi chuyển từ mô hình ba cấp sang hai cấp, phường vừa ban hành kế hoạch, vừa trực tiếp phối hợp và theo sát quá trình thực hiện cùng với tổ dân phố. 

Vẫn "tắc" ở giá dịch vụ xử lý rác

Với xã Quang Minh, việc phân loại chỉ mới dừng lại ở một vài hoạt động hưởng ứng mang tính thời điểm. Còn thực tế, người dân vẫn trộn lẫn các loại rác thải sinh hoạt khi thải bỏ. Theo Ban Quản lý Dự án Đầu tư - Hạ tầng tại xã Quang Minh, do chưa thể thực hiện phân loại rác tại nguồn nên xã chưa thu giá dịch vụ theo khối lượng chất thải rắn sinh hoạt của cá nhân, hộ gia đình, mà tính theo quy chuẩn hiện hành về lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh bình quân đầu người và bình quân nhân khẩu của một hộ gia đình. Nguồn thu này được khấu trừ vào giá trị thanh toán theo Hợp đồng duy trì vệ sinh môi trường trên địa bàn xã hàng năm. Hiện tại, xã vẫn đang chờ UBND Thành phố ban hành mức giá tối đa cho dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo quy định mới. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để địa phương xây dựng phương án giá phù hợp với thực tế, từ đó thúc đẩy việc phân loại rác tại nguồn đi vào thực chất.

Một vấn đề nữa là tình trạng đổ trộm chất thải xây dựng vẫn xảy ra phổ biến. Loại rác này không thuộc nhóm chất thải sinh hoạt mà công ty vệ sinh môi trường phải có trách nhiệm thu gom, vận chuyển theo yêu cầu của dự án đấu thầu, nên ngân sách dự án không có mục chi trả. Bãi tập kết, xử lý loại rác này cũng có quy định riêng và hiện nay, trên toàn thành phố Hà Nội chỉ có 2 địa điểm xử lý chất thải rắn xây dựng, là khu 6,5 ha nút giao Pháp Vân - Cầu Giẽ và bãi chôn lấp Nguyên Khê. Do đó, đơn vị thu gom thực chất cũng đang hỗ trợ xã xử lý phần nào chứ không phải là giải pháp lâu dài và ổn định.

Bên cạnh đó, việc bố trí các điểm tập kết rác cũng là trăn trở của xã do quỹ đất hạn hẹp. Các điểm tập kết hiện có hoạt động đã nhiều năm và nằm lộ thiên, gây mất mỹ quan và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm, mất an toàn giao thông. Để giải quyết, trước mắt, xã đã có kế hoạch di dời bằng nguồn lực xã hội hóa. Mục tiêu đặt ra năm 2026 là xây dựng xong 11 nhà tập kết có mái che, tường bao, sân rộng để thuận tiện cho xe ra vào cuốn rác. Trong đó, 4 nhà dự kiến hoàn thiện ngay trong quý I.

Đứng trước sự băn khoăn của cộng đồng về vị trí đặt trạm gần khu dân cư hay nghĩa trang, chính quyền xã đã chọn cách tiếp cận trực diện: đối thoại và cầu thị, lắng nghe ý kiến và giải thích rõ chủ trương, chính sách. Với những khu vực chưa có hạ tầng phù hợp, xã định hướng sẽ lập các dự án chỉnh trang để vừa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, vừa phù hợp với nguyện vọng của nhân dân.