Chủ động trước thiên tai: [Bài 1] Giữ nước mùa khô, tính chuyện lũ

Mùa khô chưa yên, chắt chiu tích nước

Đầu tháng 4, nắng phủ kín mặt hồ Dầu Tiếng. Giai đoạn này, mực nước đang ở mức thấp so với mọi năm. Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi miền Nam (đơn vị vận hành, khai thác hồ) đang chủ động tính toán để cân đối nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, công nghiệp và duy trì dòng chảy đẩy mặn cho hạ du.

Theo ông Trần Quang Hùng, Tổng Giám đốc công ty, lượng mưa từ đầu năm 2026 thấp hơn trung bình nhiều năm, bổ sung không đáng kể nguồn nước cho hồ. Cùng với đó, nắng nóng kéo dài làm gia tăng lượng bốc hơi và nhu cầu sử dụng nước, khiến áp lực điều tiết nguồn nước tăng lên so với các năm trước.

Tuy nhiên, ông Hùng khẳng định, hồ Dầu Tiếng vẫn đảm bảo việc cấp nước để ứng phó với tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn trong bối cảnh mùa khô năm nay được dự báo có nhiều khắc nghiệt.

Hiện, hồ Dầu Tiếng đang duy trì xả nước thường xuyên với lưu lượng từ 25 - 36 m³/s theo quy trình vận hành. Mức xả này nhằm đảm bảo dòng chảy trên các lưu vực sông, kênh chính tại khu vực Đông Nam bộ, góp phần hạn chế tình trạng nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng trong cao điểm mùa khô. Trên cơ sở nguồn nước hiện có và các bản tin dự báo khí tượng thủy văn, Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi miền Nam đã xây dựng kế hoạch vận hành hồ trong mùa cạn năm 2026.

Theo kế hoạch, đến ngày 1/7/2026, mực nước hồ Dầu Tiếng dự kiến đạt cao trình khoảng 19,53 m, cao hơn 0,53 m so với giới hạn trên của khoảng mực nước điều hành theo quy trình. Với kịch bản này, nguồn nước của hồ cơ bản đáp ứng yêu cầu cấp nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt đến hết mùa khô năm 2026.

Ông Nguyễn Văn Lanh, Phó Giám đốc Chi nhánh Dầu Tiếng - Phước Hòa cho biết, ngoài việc duy trì dòng chảy môi trường sau đập ở mức 25 - 36 m³/s, đơn vị đã tính toán dự phòng khoảng 150 triệu m³ nước để phục vụ xả đẩy mặn trên sông Sài Gòn và sông Vàm Cỏ Đông trong giai đoạn cao điểm tháng 3 và tháng 4.

“Song song với các giải pháp điều tiết, công ty thường xuyên phối hợp với Sở Nông nghiệp và môi trường các tỉnh Tây Ninh, TP.HCM cùng các đơn vị khai thác trong hệ thống để điều phối, kiểm soát và phân bổ nguồn nước hợp lý”, ông Lanh cho hay.

Tại TP.HCM, các đơn vị quản lý thủy lợi cũng đã xây dựng phương án đảm bảo cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Hệ thống trạm bơm và kênh dẫn được vận hành liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tưới tiêu trong sản xuất nông nghiệp.

Theo ông Nguyễn Văn Đam, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Quản lý Khai thác Dịch vụ Thủy lợi TP.HCM, công ty cũng có phương án để cấp nước liên tục cho bà con trong vụ đông xuân, cũng như hè thu năm 2026. Hiện, các cống, trạm bơm và kênh mương đã mở nước đảm bảo cho người dân tưới liên tục đảm bảo năng suất và chất lượng cho cây trồng trên địa bàn.

“Với hệ thống Scada trong quản lý vận hành sẽ giúp tối ưu tưới nước để tưới đủ nước, tích nước đảm bảo nguồn nước cho cả mùa khô. Hiện mực nước hồ Dầu Tiếng so với cùng kỳ thì tương đương hoặc thấp nhẹ hơn nhưng cũng chủ động được các đối tượng để phục vụ cho tất cả các hoạt động sản xuất của người dân”, ông Đam cho hay.

Theo dự báo, mùa khô năm 2026 có thể kéo dài với nhiều đợt nắng nóng. Trong bối cảnh đó, việc chủ động xây dựng phương án điều tiết nguồn nước và kế hoạch cấp nước đóng vai trò quan trọng, song song với nâng cao hiệu quả sử dụng nước nhằm thích ứng với các diễn biến bất lợi của thời tiết.

Tránh “lệch nhịp” với hạ du trong mùa mưa

Năm 2025, ghi nhận hồ Dầu Tiếng xả tràn 8 lần, tập trung vào giai đoạn cuối mùa mưa khi mực nước hồ dâng cao. Có thời điểm, lưu lượng xả được điều tiết từ 36 - 200 m³/s, tùy theo diễn biến mưa trên lưu vực và tình hình triều cường hạ du.

Việc xả lũ diễn ra trong điều kiện mực nước hồ tiệm cận ngưỡng thiết kế, buộc phải hạ thấp để đảm bảo an toàn công trình và tạo dung tích đón các đợt mưa tiếp theo. Tuy nhiên, các đợt xả liên tục với lưu lượng lớn cũng tạo ra áp lực đáng kể đối với khu vực hạ du.

Dọc theo sông Sài Gòn, mực nước biến động nhanh theo từng đợt xả. Tại TP.HCM, nhiều khu vực ven sông ghi nhận tình trạng nước dâng kết hợp triều cường, gây ngập cục bộ các vùng trũng thấp.

Ở xã Bình Lợi là “thủ phủ” mai vàng của TP.HCM, cuối năm 2025, một số diện tích sản xuất bị ảnh hưởng khi nước từ thượng nguồn dâng cao trùng với đỉnh triều. Hơn 500 ha diện tích trồng mai vàng của nhiều nhà vườn đang trong giai đoạn chăm sóc phải ngâm nước nhiều ngày, gây ngập và úng rễ. Ước tính, thiệt hại lên đến hàng chục tỷ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của hàng trăm hộ dân.

Khó nhất không phải là nước lớn, mà là nước lên nhanh và trùng triều, khiến việc ứng phó không kịp trở tay. “Có khi nước lên ban đêm, sáng ra đã ngập tới gốc, phải chạy bơm liên tục để cứu cây. Chúng tôi phải mua, mượn nhiều máy bơm về chạy liên tục mới cứu được vườn mai”, anh Nguyễn Trúc Linh cho biết.

Trước tình hình đó, UBND xã Bình Lợi đã phối hợp với các đơn vị thủy lợi tiến hành lắp đặt 12 máy bơm để thực hiện tiêu thoát nước, chống ngập cho người dân.

Tại xã Hồ Tràm, ngập lụt do mưa lớn kết hợp xả lũ hồ Sông Ray đã gây thiệt hại đáng kể trong năm 2025. Riêng tại xã Hồ Tràm, gần 50 ha hoa màu bị ngập sâu, trong đó có 30 ha lúa cùng hàng trăm cây ăn trái, mực nước có thời điểm dâng trên 1 m và kéo dài nhiều ngày. Ngoài ra, khoảng 8 ha rau màu tại xã Châu Pha và nhiều diện tích lúa, ao nuôi thủy sản ở các khu vực lân cận cũng bị ảnh hưởng.

Không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, các đợt xả với lưu lượng lớn còn làm gia tăng áp lực lên hệ thống bờ bao, kênh rạch và nguy cơ sạt lở ven sông. Khi mưa lớn, triều cường và xả hồ trùng thời điểm, mực nước tại hạ du tăng nhanh, vượt khả năng tiêu thoát của nhiều khu vực. Trong đó, TP.HCM là nơi chịu tác động rõ nhất do đồng thời chịu ảnh hưởng của dòng chảy thượng nguồn và chế độ triều.

Để giảm thiểu rủi ro, trước mỗi mùa mưa bão, Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự TP.HCM triển khai các giải pháp như gia cố bờ bao, nạo vét kênh rạch, vận hành hệ thống thoát nước và trạm bơm tại các khu vực xung yếu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các biện pháp tại chỗ chỉ phát huy hiệu quả khi việc điều tiết nguồn nước từ thượng nguồn được tính toán phù hợp với điều kiện hạ du.

Trong các đợt kiểm tra thực tế, ông Bùi Minh Thạnh, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM yêu cầu: Việc điều tiết nguồn nước phải được tính toán đồng thời giữa thượng nguồn và hạ du, gắn với dự báo mưa, triều cường và khả năng tiêu thoát của hệ thống sông, nhằm hạn chế tối đa các tình huống bất lợi xảy ra trong mùa mưa.