Quy trình ba bước cung cấp thông tin khí tượng
Trong hoạt động hàng không, hầu hết các giai đoạn của chuyến bay - từ lập kế hoạch bay, cất cánh, bay bằng cho đến hạ cánh - đều phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Nhiều hiện tượng thời tiết có thể gây nguy hiểm cho hoạt động bay. Phổ biến nhất là dông mạnh, gió dữ, nhiễu động không khí, đóng băng tàu bay, sương mù dày đặc và mưa lớn làm giảm tầm nhìn, trần mây thấp.
Tại Việt Nam, Trung tâm Khí tượng Hàng không (AMC) thuộc Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam (VATM) là đơn vị chủ chốt quan trắc, dự báo, cảnh báo và cung cấp các thông tin thời tiết phục vụ trực tiếp cho hoạt động bay dân dụng.
Cán bộ Trạm quan trắc Khí tượng hàng không Nội Bài thực hiện nhiệm vụ. Ảnh: AMC.
Quy trình cung cấp thông tin khí tượng hàng không được triển khai theo chu trình khép kín gồm ba bước: quan trắc - phân tích - dự báo và tư vấn. Trong từng ca trực, quan trắc viên sẽ thu thập các yếu tố khí tượng tại sân bay, bao gồm: gió, tầm nhìn, mây, nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, hiện tượng thời tiết, tầm nhìn, tầm nhìn đường cất hạ cánh (RVR).
Đồng thời, các nguồn thông tin khác như ảnh mây vệ tinh, radar thời tiết, thiết bị cảnh báo gió đứt, số liệu thám không và mô hình dự báo số… cũng được gửi về hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ các nhà khai thác liên quan. Có thể khẳng định, dữ liệu quan trắc là nguồn số liệu đầu vào vô cùng quan trọng cho công tác dự báo, cảnh báo.
Dự báo viên sẽ phân tích tổng hợp các nguồn dữ liệu này để đánh giá tình hình thời tiết hiện tại và đưa ra nhận định về xu thế trong thời gian tới. Từ đó, Trung tâm phát hành các bản tin khí tượng và cảnh báo thời tiết nguy hiểm để phục vụ công tác điều hành bay và khai thác hàng không.
Theo ông Trần Xuân Sơn, Giám đốc Trung tâm Khí tượng Hàng không, khi phát hiện hoặc dự báo các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, Trung tâm sẽ phát hành các bản tin dự báo, cảnh báo và tư vấn kịp thời. Đây là căn cứ để các đơn vị điều hành bay điều chỉnh kế hoạch khai thác, thay đổi giờ cất hạ cánh hoặc chuyển hướng chuyến bay nếu cần thiết nhằm đảm bảo an toàn tối đa cho mỗi chuyến bay.
Công tác khí tượng hàng không được tổ chức theo chế độ trực 24/24 nhằm đảm bảo cập nhật liên tục thông tin thời tiết. Ảnh: AMC.
Khác với dự báo thời tiết thông thường, khí tượng hàng không có những bản tin chuyên ngành tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế khắt khe. Trong đó, METAR và SPECI đóng vai trò báo cáo tình trạng thực tế tại sân bay dưới dạng mã hóa và được phát hành 30 phút một lần, nhằm cập nhật tức thời khi thời tiết có biến động theo ngưỡng tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO).
Bản tin dự báo sân bay TAF (có hiệu lực từ 9-30 giờ) và TREND (dự báo xu hướng cho hạ cánh trong 2 giờ) giúp các hãng hàng không chủ động kế hoạch bay. Đặc biệt, bản tin SIGMET giữ vai trò cảnh báo các hiện tượng nguy hiểm trên đường bay như dông, nhiễu động mạnh, đóng băng hay xoáy thuận nhiệt đới.
Mỗi loại bản tin có phạm vi và thời hạn hiệu lực khác nhau, nhưng đều nhằm mục tiêu cung cấp thông tin khí tượng đầy đủ, bao phủ các quá trình bay từ giai đoạn lấy đà cho cất cánh - bay bằng - hạ cánh một cách chính xác cho phi công, kiểm soát viên không lưu và các đơn vị khai thác bay.
Ứng phó với thời tiết cực đoan - bài học từ bão Yagi
Trong đời sống, thời điểm người dân thấy rõ nhất vai trò của cơ quan khí tượng hàng không là khi các sân bay phải tạm ngừng khai thác do nằm trong vùng ảnh hưởng của bão hay có sương mù dày đặc cản trở tầm nhìn.
Trung tâm Cảnh báo thời tiết có nhiệm vụ cung cấp các bản tin dự báo, cảnh báo các điều kiện thời tiết trên đường bay. Ảnh: AMC.
Chia sẻ về kỷ niệm nghề nghiệp khó quên, ông Sơn nhớ lại cơn bão Yagi (bão số 3 năm 2024). Đây là cơn bão đi vào lịch sử của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam với cường độ mạnh nhất trên Biển Đông trong khoảng 30 năm gần đây, cùng sức tàn phá khủng khiếp. Với ngành hàng không, cơn bão gây hậu quả nặng nề đối với mọi hoạt động tại các cảng hàng không, sân bay và các chuyến bay đi/đến tại các sân bay bị ảnh hưởng.
Trong những ngày bão tiến gần và đổ bộ, Trung tâm Khí tượng Hàng không phải dồn toàn bộ nhân lực, theo dõi liên tục 24/24 giờ, cập nhật và phát hành kịp thời các bản tin dự báo, cảnh báo thời tiết nguy hiểm. Số liệu quan trắc cho thấy gió giật rất mạnh tại nhiều sân bay miền Bắc, trong đó sân bay Cát Bi gió mạnh cấp 50 kt giật lên tới 91 kt (tương đương cấp 10 giật cấp 15); sân bay Vân Đồn gió mạnh cấp 48 kt giật 74 kt (tương đương cấp 10 giật cấp 13); sân bay Nội Bài gió mạnh 30 kt giật 48 kt (tương đương cấp 7 giật cấp 10).
Quan trắc viên thu thập số liệu khí tượng tại sân bay Nội Bài. Ảnh: AMC.
Trung tâm đã tư vấn tương đối chính xác thời gian đổ bộ cũng như khu vực sân bay bị ảnh hưởng của bão. Từ đó, cơ quan điều hành bay đã quyết định tạm dừng khai thác tại các sân bay trong thời điểm nguy hiểm nhất, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hoạt động bay.
"Vượt qua những áp lực khủng khiếp từ siêu bão Yagi, chúng tôi thấm thía đây không chỉ là thử thách lớn trong nghề mà còn là dấu ấn sâu sắc về giá trị của thông tin khí tượng. Mỗi bản tin dự báo kịp thời chính là điểm tựa để có những quyết định điều hành bay chính xác, giữ an toàn cho hoạt động hàng không”, ông Sơn tâm sự.
Nâng tầm dự báo trước biến đổi khí hậu
Trong những năm gần đây, ngành khí tượng hàng không đã được đầu tư hiện đại hóa đáng kể. Tất cả các sân bay đều được trang bị hệ thống quan trắc khí tượng tự động, cho phép đo và truyền dữ liệu các yếu tố thời tiết gần như theo thời gian thực một cách chính xác. Tần suất cập nhật rất cao với độ trễ chỉ vài phút. Bản tin quan trắc thời tiết thường được phát hành định kỳ mỗi 30 phút/lần, đồng thời có thể phát hành bản tin quan trắc bổ sung ngay khi thời tiết thay đổi đáng kể.
Bên cạnh đó, các nguồn dữ liệu khác như radar thời tiết, thiết bị đo gió đứt, ảnh mây vệ tinh và mô hình dự báo số cũng được khai thác để hỗ trợ phân tích và dự báo. Nhờ vậy, năng lực theo dõi và dự báo các hiện tượng thời tiết nguy hiểm ngày càng tăng lên.
Mỗi ngày, các quan trắc viên, dự báo viên theo dõi diễn biến thời tiết, xử lý dữ liệu và phát hành các bản tin khí tượng phục vụ hoạt động bay. Ảnh: AMC.
Trước những tác động của biến đổi khí hậu và xu thế gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, Trung tâm Khí tượng Hàng không đang tập trung nâng cao năng lực quan trắc và dự báo. Định hướng chính bao gồm tiếp tục hiện đại hóa hệ thống thiết bị quan trắc, tăng cường khai thác dữ liệu radar và vệ tinh, ứng dụng các mô hình dự báo số độ phân giải cao, ứng dụng AI trong công tác dự báo, cảnh báo.
Đồng thời, đầu tư nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ dự báo viên. Những giải pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo thời tiết nguy hiểm, góp phần đảm bảo hoạt động bay an toàn, điều hòa, hiệu quả trong mọi điều kiện thời tiết.
Dữ liệu khí tượng lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng trong quy hoạch và thiết kế hạ tầng hàng không. Thông qua việc phân tích số liệu trung bình khí hậu nhiều năm (chuỗi số liệu trên 7-10 năm), các chuyên gia có thể đánh giá tần suất xuất hiện của các hiện tượng như sương mù, gió mạnh, mưa lớn hay dông.
Những thông tin này giúp lựa chọn vị trí xây dựng sân bay, xác định hướng đường cất hạ cánh phù hợp với hướng gió chủ đạo, cũng như xây dựng phương án khai thác hiệu quả và an toàn.
