Mỗi năm, ngành nông nghiệp tạo ra lượng phụ phẩm lớn từ rơm rạ, thân lá cây trồng, bã sắn, vỏ trái cây, chất thải chăn nuôi, vỏ tôm, vỏ trấu... Lâu nay, phần lớn nguồn vật chất này vẫn bị đốt bỏ, chôn lấp hoặc thải ra môi trường, không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn làm gia tăng ô nhiễm, phát thải khí nhà kính và tăng chi phí sản xuất.
Chất thải trong chăn nuôi được xử lý đúng quy trình là nguồn phân bón hữu cơ có giá trị. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Trong bối cảnh yêu cầu về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, phụ phẩm nông nghiệp không thể tiếp tục bị xem là phần bỏ đi sau sản xuất. Nếu được thu gom, phân loại và xử lý bằng công nghệ phù hợp, đây có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ, năng lượng sinh học và nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng.
Theo các chuyên gia, chuyển đổi từ tư duy “xử lý chất thải” sang “khai thác tài nguyên” chính là một trong những chìa khóa để nông nghiệp Việt Nam mở rộng không gian tăng trưởng, giảm chi phí đầu vào và tiến tới mô hình sản xuất tuần hoàn, phát thải thấp.
Dư địa lớn
GS.TS Nguyễn Huy Khang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao Khoa học Công nghệ, Đại học Nông Lâm TP.HCM cho rằng, định hướng phát triển nông nghiệp trên thế giới đã chuyển rõ sang tuần hoàn và phát thải thấp. Đây cũng là yêu cầu gắn với cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.
Theo GS Khang, phụ phẩm và chất thải nông nghiệp nếu không được quản lý tốt sẽ trở thành gánh nặng môi trường. Ngược lại, nếu được thu gom, xử lý bằng công nghệ phù hợp, những phụ phẩm từng bị xem là phế thải có thể trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào cho một chu trình sản xuất mới, tạo thêm giá trị cho chuỗi sản xuất.
Nhiều phụ phẩm đã được tái sử dụng hiệu quả như bã sắn làm thức ăn chăn nuôi; phân bò nuôi trùn quế; rơm sản xuất phân hữu cơ hoặc giá thể trồng nấm; vỏ thủy sản chế biến nguyên liệu cho công nghiệp sinh học.
Đơn cử như bã sắn sau chế biến tinh bột có thể được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu sinh học. Vỏ trái cây, thân lá và các phụ phẩm hữu cơ có thể được ủ làm phân bón hoặc phối trộn làm thức ăn cho gia súc.
Một hướng tận dụng khác là sử dụng phân, phụ phẩm hữu cơ để nuôi ruồi lính đen. Ấu trùng có thể làm thức ăn chăn nuôi, trong khi phần còn lại tiếp tục được dùng làm phân bón. Qua đó, nguồn dinh dưỡng được tái sử dụng trong một chu trình gần như khép kín.
Riêng rơm, mỗi năm Việt Nam tạo ra hơn 40 triệu tấn, nếu đốt trực tiếp ngoài đồng, nguồn phụ phẩm này sẽ gây ô nhiễm và phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, khi được thu gom, ủ với các chủng vi sinh vật, rơm có thể trở thành thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc nguyên liệu cho nhiều ngành sản xuất khác như làm giá thể trồng nấm.
Theo TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường, nhờ ứng dụng kinh tế tuần hoàn, đến nay giá rơm phục vụ trồng nấm đã tăng từ khoảng 57.000 đồng/30 kg lên 107.000 đồng/30 kg.
"Điều đó cho thấy, giá trị nông nghiệp không chỉ nằm ở sản phẩm chính mà còn ở khả năng khai thác toàn bộ vật chất phát sinh trong quá trình sản xuất. Khi được tổ chức theo chuỗi, phụ phẩm có thể tạo thêm nguồn thu cho nông dân, giảm chi phí xử lý môi trường và hạn chế phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào bên ngoài", TS Thuận nói.
Rơm rạ được thu gom, xử lý có thể trở thành thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ hoặc nguyên liệu cho nhiều ngành sản xuất khác. Ảnh: Nguyễn Thủy.
ThS Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam cho rằng, năng suất nhiều cây trồng chủ lực như lúa, cà phê, hồ tiêu của Việt Nam đã ở mức cao. Muốn tăng thêm dù chỉ 1% năng suất, người sản xuất phải bỏ thêm lượng lớn chi phí cho phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhân công. Trong khi đó, tổn thất sau thu hoạch vẫn ở mức 15-20%.
Điều này tạo nên một nghịch lý, ngành phải khai thác ngày càng nhiều tài nguyên để tăng sản lượng, nhưng lại để thất thoát một phần lớn giá trị ở khâu thu hoạch, bảo quản và chế biến.
Theo ông Chinh, thay vì tiếp tục “vắt kiệt” đất đai để chạy theo năng suất, ngành cần tập trung giảm thất thoát, nâng cao năng lực bảo quản, phát triển chế biến sâu và tận dụng toàn bộ phụ phẩm, để tạo dư địa tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới.
Ông Chinh dẫn chứng, trang trại Phong Quý (Lâm Đồng) là một mô hình kinh tế tuần hoàn tiêu biểu. Phụ phẩm từ sản xuất của trang trại và khoảng 500 hộ liên kết được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc sản xuất phân bón hữu cơ, tạo nên chu trình sản xuất khép kín. Nhờ đó, mô hình vừa giảm chất thải, bảo vệ môi trường, vừa nâng cao chất lượng nông sản và gia tăng giá trị sản xuất.
Vỏ trấu trải qua quá trình nghiền, sấy, ép ở nhiệt độ, áp suất cao tạo thành những viên nén rắn chắc và trở thành loại nhiên liệu sinh khối (biomass). Ảnh: Nguyễn Thủy.
Chuỗi kinh tế tuần hoàn
Dù tiềm năng lớn, việc đưa phụ phẩm trở lại sản xuất vẫn gặp nhiều rào cản về pháp lý, công nghệ và thị trường. Ông Nguyễn Chí Công, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Đồng Nai cho biết, mỗi ngày địa phương đưa ra thị trường khoảng 15.000 con heo cùng lượng lớn gia cầm, trái cây và nhiều loại nông sản khác. Hoạt động sản xuất này đồng thời tạo ra khối lượng phụ phẩm rất lớn.
Riêng vỏ sầu riêng, mít, xoài và nhiều loại trái cây có thể được chế biến thành nguồn thức ăn giá rẻ cho bò. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp hoặc người chăn nuôi muốn thu gom, xử lý, nguồn vật liệu này lại có thể bị xếp vào nhóm chất thải, kéo theo yêu cầu về giấy phép xử lý môi trường.
Theo ông Công, đây là điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ. Pháp luật cần phân định rõ đâu là phụ phẩm có thể tái sử dụng và đâu là chất thải bắt buộc phải xử lý. Nếu tất cả đều được quản lý như chất thải, doanh nghiệp sẽ khó đầu tư vào hoạt động thu gom, chế biến và tái sử dụng.
Khi hành lang pháp lý rõ ràng, phụ phẩm trong nông nghiệp không chỉ trở thành nguồn thức ăn rẻ mà còn có thể góp phần giảm phát thải methane trong chăn nuôi nếu được phối trộn thành khẩu phần phù hợp. Khí sinh học từ phân có thể được thu gom làm năng lượng, trong khi phần bã tiếp tục sử dụng cho cây trồng...
GS Khang cho rằng, bản chất của kinh tế tuần hoàn là tái sử dụng nguồn dinh dưỡng và kéo dài vòng đời của nguyên liệu. Tuy nhiên, mỗi mô hình phải được tính toán kỹ về công nghệ, chi phí và đầu ra sản phẩm. "Việc xử lý phụ phẩm chỉ thực sự bền vững khi đồng thời giải quyết được bài toán môi trường và hiệu quả kinh tế", GS Khang nói và cho biết, khoa học - công nghệ giữ vai trò quyết định trong quá trình này.
Để biến phụ phẩm thành tài nguyên trên quy mô lớn, theo GS Khang, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nông dân. Kết quả nghiên cứu phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, có địa chỉ ứng dụng cụ thể và gắn với khả năng thương mại hóa.
Cùng với đó, hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản xuất tuần hoàn, giảm phát thải và sử dụng phụ phẩm; xây dựng các mô hình trình diễn để người dân trực tiếp quan sát, học hỏi và làm chủ quy trình kỹ thuật; đẩy mạnh ứng dụng số trong quản lý dinh dưỡng, kiểm kê carbon và truy xuất dữ liệu.
“Muốn kinh tế tuần hoàn đi vào sản xuất, không thể chỉ dừng ở nghiên cứu. Công nghệ phải được chuyển giao, người dân phải được tập huấn và doanh nghiệp phải nhìn thấy hiệu quả kinh tế. Khi đó, phụ phẩm mới thực sự trở thành tài nguyên”, GS Khang nhấn mạnh.
