Cần cú hích thể chế về tài chính xanh

Từ công cụ hỗ trợ thành động lực phát triển

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đặt mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng "0", tài chính xanh không còn là một xu hướng mang tính lựa chọn mà đã trở thành nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững. Nếu chuyển đổi xanh là đích đến thì tài chính xanh chính là nguồn lực quyết định tốc độ cũng như chất lượng của quá trình chuyển đổi đó.

Tại châu Á, Trung Quốc được xem là một trong những quốc gia đi đầu trong việc xây dựng hệ sinh thái tài chính xanh. Thay vì chỉ coi đây là công cụ hỗ trợ cho phát triển bền vững, nước này đã đưa tài chính xanh trở thành một bộ phận trong chiến lược điều hành kinh tế vĩ mô.

Ngay từ năm 2016, Trung Quốc đã ban hành hệ thống chính sách cấp quốc gia nhằm phát triển đồng bộ các công cụ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ đầu tư xanh và thị trường carbon. Điểm nổi bật không chỉ nằm ở số lượng chính sách mà còn ở sự phối hợp chặt chẽ giữa ngân hàng trung ương, các bộ, ngành và cơ quan quản lý tài chính, tạo nên cơ chế điều hành thống nhất từ trung ương tới địa phương.

Nhờ cách tiếp cận này, Trung Quốc nhanh chóng trở thành một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về quy mô phát hành trái phiếu xanh, đồng thời hình thành thị trường vốn xanh có chiều sâu, thu hút mạnh dòng vốn trong và ngoài nước.

Trong khi đó, Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện nền tảng. Những năm gần đây, Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương thúc đẩy tăng trưởng xanh, Luật Bảo vệ môi trường 2020 có hiệu lực cùng cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 đã tạo cơ sở quan trọng để phát triển tài chính xanh.

Hệ thống ngân hàng cũng từng bước mở rộng tín dụng xanh. Nhiều tổ chức tín dụng ưu tiên vốn cho các dự án năng lượng tái tạo, nông nghiệp bền vững hay các hoạt động sản xuất thân thiện với môi trường. Điều này cho thấy nhận thức về tài chính xanh đang dần chuyển từ trách nhiệm xã hội sang cơ hội phát triển kinh doanh.

Tuy nhiên, các công cụ tài chính xanh tại Việt Nam vẫn phát triển khá rời rạc. Quy mô thị trường trái phiếu xanh còn khiêm tốn, thị trường carbon mới trong giai đoạn chuẩn bị, trong khi hệ thống tiêu chuẩn phân loại xanh và các tiêu chí ESG chưa hoàn thiện. Những hạn chế này khiến dòng vốn xanh chưa phát huy hết vai trò, đồng thời ảnh hưởng đến niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế vốn luôn đặt yêu cầu cao về tính minh bạch và chuẩn hóa.

Học kinh nghiệm nhưng không sao chép

Điều đáng học hỏi từ Trung Quốc không nằm ở từng chính sách riêng lẻ mà ở cách quốc gia này xây dựng được một hệ sinh thái tài chính xanh đồng bộ.

Trước hết là vai trò kiến tạo của Nhà nước. Chính phủ Trung Quốc không chỉ ban hành quy định mà còn chủ động định hướng thị trường, thiết kế các cơ chế khuyến khích và điều phối dòng vốn. Nhờ đó, khu vực tư nhân có thêm niềm tin để đầu tư vào các dự án xanh.

Bên cạnh đó là sự liên kết giữa các công cụ tài chính. Tín dụng xanh, trái phiếu xanh và thị trường carbon không phát triển riêng rẽ mà hỗ trợ lẫn nhau, giúp dòng vốn được phân bổ linh hoạt và hiệu quả hơn.

Một yếu tố quan trọng khác là việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn và danh mục phân loại xanh tương đối hoàn chỉnh, từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Đây được xem là "ngôn ngữ chung" giúp Trung Quốc thu hút mạnh dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Quan trọng hơn cả là tầm nhìn dài hạn. Tài chính xanh được đặt trong chiến lược chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thay vì chỉ giải quyết những vấn đề môi trường trước mắt. Chính cách tiếp cận này tạo nên sự nhất quán trong quá trình triển khai và mang lại hiệu quả rõ nét.

Mở đường cho dòng vốn xanh

Theo nghiên cứu, những trở ngại lớn nhất của Việt Nam hiện nay không chỉ đến từ nguồn lực mà chủ yếu xuất phát từ thể chế.

Trước hết là việc chưa có một chiến lược tổng thể đủ mạnh để điều phối các chính sách tài chính xanh. Hiện nhiều cơ chế vẫn được xây dựng và triển khai ở các bộ, ngành khác nhau, thiếu một đầu mối thống nhất để tạo sức mạnh tổng hợp.

Tiếp đó là hệ thống tiêu chuẩn phân loại xanh chưa hoàn chỉnh. Khi chưa có những tiêu chí rõ ràng, việc xác định dự án nào đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn xanh còn thiếu thống nhất, làm giảm tính minh bạch của thị trường.

Sự tham gia của khu vực tư nhân cũng còn khá hạn chế. Nguyên nhân không chỉ nằm ở rủi ro đầu tư mà còn do thiếu các cơ chế khuyến khích đủ hấp dẫn như ưu đãi thuế, bảo lãnh tín dụng hoặc chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Một hạn chế khác là thị trường vốn xanh chưa phát triển tương xứng. Khi các kênh huy động vốn dài hạn như trái phiếu xanh hay thị trường carbon còn nhỏ, áp lực cung ứng vốn chủ yếu vẫn đặt lên hệ thống ngân hàng, làm giảm khả năng mở rộng quy mô tài chính xanh.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội thuận lợi khi các cam kết quốc tế về phát thải ròng bằng "0", nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi xanh và sự quan tâm của các nhà đầu tư toàn cầu đều đang gia tăng. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể được hiện thực hóa nếu đi kèm những quyết sách đủ mạnh.

Trong đó, ưu tiên hàng đầu là xây dựng chiến lược tài chính xanh mang tính tổng thể, xác định rõ vai trò của từng công cụ và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện hệ thống phân loại xanh, tiêu chuẩn ESG, thúc đẩy phát triển thị trường trái phiếu xanh và thị trường carbon để mở rộng nguồn vốn dài hạn cho nền kinh tế.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo thay vì là chủ thể đầu tư chính, tạo môi trường thuận lợi để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi xanh.

So với Trung Quốc, Việt Nam là quốc gia đi sau trong phát triển tài chính xanh. Song điều này cũng mở ra cơ hội học hỏi kinh nghiệm quốc tế, tránh những hạn chế mà các nước đi trước từng gặp phải và lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện trong nước.

Một hệ thống tài chính xanh mạnh không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, thu hút dòng vốn chất lượng cao và tạo động lực cho tăng trưởng bền vững. Khi thể chế, thị trường và các chủ thể cùng vận hành đồng bộ, tài chính xanh sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường phát triển xanh và phát thải thấp.