Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông tiếp tục leo thang, những tác động lan tỏa tới chuỗi cung ứng toàn cầu đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là nhóm nông sản.
Trao đổi với phóng viên Báo Nông nghiệp và Môi trường, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE) nhận định, rằng các biến động địa chính trị buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải nhanh chóng điều chỉnh chiến lược để thích ứng.
PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE). Ảnh: Linh Linh.
Tác động ra sao trong ngắn hạn và trung hạn?
Trong bối cảnh xung đột Trung Đông đang làm gián đoạn logistics, tăng chi phí vận tải và đầu vào sản xuất, theo ông xuất khẩu nông, lâm và thủy sản Việt Nam trong ngắn hạn và trung hạn sẽ như thế nào, thưa ông?
Dựa trên các diễn biến thực tế của cuộc xung đột và tình hình chuỗi cung ứng, xu hướng tác động đến xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam có sự phân hóa rõ rệt giữa giai đoạn ngắn hạn và trung hạn.
Về kim ngạch và đơn hàng, kim ngạch xuất khẩu về cơ bản chưa bị sụt giảm lập tức. Thực tế, trong 2 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vẫn ghi nhận mức tăng trưởng tốt, đạt 11,3 tỷ USD, tăng 17,1% so với cùng kỳ năm trước. Hầu hết doanh nghiệp xuất khẩu trong các ngành hàng chủ lực đã chốt được đơn hàng giao đến tận tháng 7-8/2026, do đó lượng hàng vật lý xuất đi được duy trì.
Rủi ro chi phí là đòn giáng mạnh nhất trong ngắn hạn. Chi phí vận tải quốc tế đã tăng nhanh khoảng 20-30% chỉ trong vài tuần, trong khi logistics nội địa cũng điều chỉnh tăng 15-20%. Cước vận tải từ tuyến châu Á đi Dubai tăng gần gấp đôi, cộng thêm các phụ phí khẩn cấp từ 1.500 đến 4.000 USD cho mỗi container.
Ngành chịu tác động nhanh nhất là thủy sản, đối mặt với khó khăn sớm nhất. Các mặt hàng thủy sản tươi sống gặp rủi ro thiếu hụt nguồn cung do không phận bị hạn chế và lịch bay xáo trộn. Trong khi đó, việc chuyển sang xuất khẩu hàng đông lạnh cũng gặp rào cản do các hãng tàu hạn chế hoặc tạm dừng nhận đặt chỗ đối với container lạnh (vốn chịu mức phụ phí rất cao). Thêm vào đó, việc tàu phải đi vòng làm tăng thời gian hành trình thêm 10-14 ngày khiến doanh nghiệp lo ngại nguy cơ thiếu hụt vỏ container rỗng lặp lại như hồi 2021.
Độ trễ của cú sốc cho thấy, tác động thực sự đến sản xuất và tổng kim ngạch xuất khẩu dự báo sẽ bộc lộ rõ rệt từ quý III/2026. Nguyên nhân là do lượng nguyên vật liệu đầu vào giá rẻ mà doanh nghiệp tích trữ từ đầu năm cạn kiệt, họ sẽ bắt đầu phải gánh chịu mức giá nguyên liệu, nhiên liệu (xăng dầu, phân bón) mới đắt đỏ hơn nhiều.
Sức mua toàn cầu suy yếu do xung đột đe dọa đẩy giá cước, giá nhiên liệu và giá hàng hóa tiêu dùng toàn cầu lên cao. Tình trạng lạm phát này nếu kéo dài sẽ làm thắt chặt ngân sách của người tiêu dùng quốc tế, dẫn đến nguy cơ nhà nhập khẩu sẽ dè dặt hơn, làm giảm khối lượng của đơn hàng mới trong chu kỳ cuối năm.
Tác động hai chiều cho thấy ở góc độ tích cực, các quốc gia Vùng Vịnh đang phải nhập khẩu tới 80-90% nguồn cung thực phẩm và rất nhạy cảm với sự gián đoạn chuỗi cung ứng. Sự kiện phong tỏa cũng kích hoạt các kế hoạch dự trữ an ninh lương thực khẩn cấp tại thị trường Trung Đông đối với những mặt hàng thiết yếu như lúa gạo, ngũ cốc, tạo ra một "cơ hội trong thách thức" nếu doanh nghiệp xuất khẩu lương thực của Việt Nam tìm được giải pháp vận tải thay thế để tiếp cận thị trường này.
Nhiều quốc gia Trung Đông đã lên kế hoạch tích trữ lương thực. Ảnh minh họa.
Điều chỉnh linh hoạt phương thức vận tải, chủ động đa dạng hóa thị trường
Khi các tuyến hàng hải trọng yếu bị gián đoạn kéo dài, ngành nông nghiệp cần có những giải pháp gì để duy trì dòng chảy xuất khẩu sang khu vực Trung Đông, thưa ông?
Trong bối cảnh xung đột kéo dài và các tuyến hàng hải qua Trung Đông bị gián đoạn, ngành nông nghiệp và doanh nghiệp xuất khẩu có thể áp dụng một số giải pháp ngắn hạn sau để duy trì dòng chảy thương mại.
Thứ nhất, điều chỉnh linh hoạt phương thức vận tải, đối với những mặt hàng nông sản thiết yếu hoặc hàng tươi sống nhạy cảm với thời gian, doanh nghiệp có thể cân nhắc chuyển đổi sang vận tải hàng không. Thực tế hiện nay, để đối phó với căng thẳng địa chính trị, nhiều chuỗi phân phối lớn tại UAE như Lulu Group International hay Al Maya Group đã bắt đầu nhập khẩu hàng hóa thiết yếu thông qua các chuyến bay thuê bao nguyên chuyến nhằm bảo đảm nguồn cung.
Thứ hai, thiết lập chặt chẽ các điều khoản hợp đồng và phòng ngừa rủi ro. Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã khuyến nghị doanh nghiệp khi đàm phán hợp đồng cần đặc biệt chú trọng tới các điều khoản về logistics, vận chuyển và bảo hiểm. Doanh nghiệp cần đảm bảo hợp đồng có quy định rõ ràng về tình huống bất khả kháng, cách thức bồi thường, phân chia phụ phí phát sinh và bắt buộc phải mua bảo hiểm đầy đủ cho hàng hóa để giảm thiểu tổn thất khi có sự cố .
Thứ ba, tận dụng cơ hội từ các chương trình dự trữ an ninh lương thực của đối tác. Do đặc thù phụ thuộc 80-90% vào nguồn thực phẩm nhập khẩu, một vài quốc gia như UAE đã kích hoạt kế hoạch dự trữ quốc gia chiến lược đối với các mặt hàng như gạo, ngũ cốc và dầu ăn cho 4 đến 6 tháng tới. Ở cấp vĩ mô, Chính phủ cũng đang tích cực đẩy mạnh ngoại giao kinh tế, khẳng định sẵn sàng hợp tác hỗ trợ bảo đảm an ninh lương thực với đối tác như Qatar và UAE. Doanh nghiệp có thể tận dụng các kênh ngoại giao này để tiếp cận và ký kết hợp đồng cung ứng lớn.
Thứ tư, phối hợp chặt chẽ và cập nhật thông tin logistics. Doanh nghiệp cần chủ động theo dõi sát sao và trao đổi thông tin với cơ quan quản lý về sự biến động của giá cước, phụ phí rủi ro chiến tranh, và tình trạng tắc nghẽn tại cảng, giúp thống nhất phương án ứng phó, tìm kiếm tuyến đường đa phương thức thay thế hoặc tạm thời chuyển hướng sang thị trường ít bị áp lực bởi xung đột.
Thứ năm, chủ động đa dạng hóa thị trường và phương án tiêu thụ thay thế. Theo khuyến nghị từ Cục Xuất nhập khẩu, trong bối cảnh hoạt động xuất khẩu hàng hóa sang khu vực Trung Đông gặp rủi ro lớn, doanh nghiệp cần khẩn trương tìm kiếm thị trường có nguồn cầu tương tự để làm phương án thay thế. Linh hoạt điều hướng dòng chảy nông sản sang các thị trường trọng điểm khác, thị trường ngách, hoặc các khu vực ít bị áp lực bởi xung đột hiện nay sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại, tránh tình trạng tồn kho, hư hỏng hàng hóa và chủ động ứng phó với việc đứt gãy chuỗi cung ứng.
Các mặt hàng thủy sản tươi sống được dự báo sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ xung đột Trung Đông. Ảnh: VASEP.
Chuyển từ tư duy "xuất khẩu số lượng" sang "xuất khẩu giá trị"
Về dài hạn, Việt Nam nên tái cấu trúc thị trường và chuỗi cung ứng nông sản ra sao để giảm phụ thuộc vào các “điểm nghẽn địa chính trị” như Trung Đông, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu trước những cú sốc tương tự?
Để giảm bớt sự phụ thuộc vào các "điểm nghẽn địa chính trị" và nâng cao năng lực chống chịu cho chuỗi cung ứng nông sản trong dài hạn, Việt Nam cần tập trung vào chiến lược tái cấu trúc mang tính cốt lõi.
Thứ nhất, đẩy mạnh chế biến sâu và giảm tỷ trọng xuất khẩu thô. Thay vì phụ thuộc vào việc xuất khẩu nông sản tươi vốn rất nhạy cảm với thời gian vận chuyển và chi phí bảo quản, doanh nghiệp cần tái cơ cấu sản phẩm sang các mặt hàng chế biến (như đóng hộp, sấy khô, đông lạnh) để thích ứng khi tuyến hàng hải bị kéo dài. Ở cấp quốc gia, Việt Nam đang đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ lọt vào tốp 10 trung tâm chế biến nông sản hàng đầu thế giới, phấn đấu đưa tỷ trọng giá trị xuất khẩu nông sản chủ lực qua chế biến đạt mức 60%.
Thứ hai, đa dạng hóa thị trường và phát triển hệ sinh thái Halal toàn cầu. Bên cạnh việc chuyển dịch luồng giao thương về lại thị trường nội khối châu Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN) để tránh rủi ro từ các tuyến vận tải biển xa, Việt Nam cần mở rộng thị phần tại thị trường Halal toàn cầu. Với dự báo dân số Hồi giáo đạt 2,2 tỷ người vào năm 2030, việc triển khai hiệu quả Đề án "Tăng cường hợp tác quốc tế để xây dựng và phát triển ngành Halal Việt Nam đến năm 2030" sẽ giúp nông sản Việt thâm nhập sâu rộng hơn vào nhiều quốc gia khác nhau, thay vì chỉ bó hẹp ở một vài đối tác Trung Đông truyền thống.
Thứ ba, tự chủ chuỗi cung ứng đầu vào thông qua nông nghiệp sinh thái. Để cắt đứt "hiệu ứng giá cánh kéo" do phụ thuộc vào phân bón hóa học và nhiên liệu nhập khẩu từ Vùng Vịnh, Việt Nam đang đẩy nhanh việc chuyển đổi sang phân bón hữu cơ. Kế hoạch đề ra là đến năm 2030, phân bón hữu cơ sẽ chiếm trên 30% nguồn cung thị trường và định hướng mở rộng sử dụng trên 50% diện tích canh tác toàn quốc vào năm 2050, kết hợp với các đề án như 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp khu vực ĐBSCL sẽ tạo ra một nền nông nghiệp tuần hoàn và tự cường hơn trước cú sốc bên ngoài.
Thứ tư, nâng cấp hạ tầng logistics nội địa và vận tải đa phương thức. Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống logistics lạnh, điển hình như các kho lạnh tự động hóa quy mô lớn để kéo dài thời gian bảo quản sau thu hoạch, giúp doanh nghiệp chủ động chờ đợi thời điểm xuất khẩu thuận lợi. Ngoài ra, cần thiết lập chuỗi logistics đường bộ xuyên biên giới kết nối Việt Nam với Lào, Campuchia và Trung Quốc, đồng thời xây dựng các điểm trung chuyển hàng hóa tại những khu vực ít xung đột để tạo ra tuyến đường vận tải thay thế khi hàng hải quốc tế bị tắc nghẽn.
Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số, minh bạch chuỗi cung ứng và định vị thương hiệu quốc gia. Ngành nông nghiệp cần dứt khoát chuyển dịch từ tư duy "xuất khẩu số lượng" sang "xuất khẩu giá trị", lấy chất lượng và tiêu chuẩn làm nền tảng cốt lõi. Các mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như trái cây, gạo, cà phê và hạt điều cần được xây dựng nhận diện thương hiệu rõ ràng, gắn liền chặt chẽ với mã số vùng trồng, chỉ dẫn địa lý và những tiêu chí phát triển bền vững.
Đồng thời, địa phương và doanh nghiệp phải đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số, đảm bảo chuỗi cung ứng minh bạch và đạt các chứng nhận quốc tế (như GlobalGAP, tiêu chuẩn hữu cơ, tiêu chuẩn phát thải thấp). Việc chuyển đổi số sâu rộng và tham gia tích cực vào thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ giúp nông sản Việt thâm nhập trực tiếp vào các mạng lưới phân phối, củng cố vị thế vững chắc và gia tăng giá trị định giá tại phân khúc thị trường trung và cao cấp trên toàn cầu.
Trân trọng cảm ơn ông!
