Tái cơ cấu vùng nguyên liệu
Sau nhiều năm nỗ lực phục hồi, ngành mía đường Việt Nam đang đứng trước bước chuyển quan trọng. Nếu trước đây mục tiêu là giữ vùng nguyên liệu và khôi phục sản xuất sau giai đoạn thu hẹp diện tích, thì nay yêu cầu đặt ra là xây dựng những vùng mía có năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.
Vùng nguyên liệu mía được quy hoạch tập trung là nền tảng để nâng cao năng suất và phát triển chuỗi giá trị ngành mía đường. Ảnh: Hà Linh.
Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh thị trường tiếp tục tạo áp lực. Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, đến cuối vụ ép 2025-2026, cả nước đã ép khoảng 13,3 triệu tấn mía, sản xuất gần 1,298 triệu tấn đường. Tuy nhiên, tiêu thụ đường trong nước vẫn gặp nhiều khó khăn khi nguồn cung lớn, giá đường ở mức thấp và áp lực từ đường nhập khẩu, đường không rõ nguồn gốc vẫn hiện hữu.
Ở chiều ngược lại, quá trình tái cơ cấu những năm gần đây cũng mang lại nhiều tín hiệu tích cực. Đến niên vụ 2024-2025, sản lượng đường từ mía tăng 4 vụ liên tiếp, cao hơn khoảng 180% so với niên vụ 2020-2021; giá thu mua mía tăng 5 vụ liên tục, cao hơn khoảng 150% so với niên vụ 2019-2020. Chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng mía ngày càng được củng cố, tạo sinh kế cho khoảng 220.000 hộ nông dân. Đặc biệt, năng suất đường trên một hecta của Việt Nam đã vượt nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á.
Theo TS. Cao Anh Đương - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mía đường, những kết quả trên mới chỉ là điều kiện cần. Giai đoạn 2026-2031 sẽ là thời điểm quyết định để chuyển lợi thế từ các biện pháp phòng vệ thương mại thành năng lực cạnh tranh thực sự của ngành. Muốn làm được điều đó, vùng nguyên liệu phải được tổ chức lại đồng bộ.
Ông cho rằng tái cơ cấu vùng nguyên liệu không đơn thuần là thay giống hay đầu tư thêm máy móc, mà là quá trình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất, từ giống, quy trình canh tác, hạ tầng, dữ liệu đến liên kết với nhà máy. "Không có vùng nguyên liệu tốt thì không có nhà máy đường cạnh tranh", bởi năng suất mía, chữ đường, giá thành nguyên liệu và hiệu quả chế biến đều bắt đầu từ đồng ruộng.
Cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ trong chăm sóc mía giúp giảm chi phí, nâng cao hiệu quả sản xuất. Ảnh: Hà Linh.
Theo TS. Cao Anh Đương, vùng nguyên liệu hiện vẫn tồn tại nhiều "điểm nghẽn". Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, đất đai phân tán khiến cơ giới hóa khó đồng bộ; giống chưa thật sự đồng đều, nguồn giống sạch bệnh còn hạn chế; chi phí lao động, thu hoạch và vận chuyển ngày càng tăng; trong khi dữ liệu về vùng trồng, dự báo sản lượng và lịch thu hoạch chưa kết nối với nhu cầu của nhà máy. Nếu không tháo gỡ đồng bộ những nút thắt này, rất khó nâng cao sức cạnh tranh của toàn chuỗi.
Tăng giá trị trên từng hecta mía
Để giải quyết những điểm nghẽn trên, ông Cao Anh Đương cho rằng cần thực hiện tái cơ cấu vùng nguyên liệu mới dựa trên năm trụ cột gồm phát triển giống và hệ thống giống sạch bệnh; canh tác phát thải thấp; thích ứng biến đổi khí hậu theo từng vùng sinh thái; quản trị vùng nguyên liệu bằng dữ liệu; và cơ giới hóa gắn với dịch vụ nông nghiệp. Điểm chung của các giải pháp này là hướng tới mục tiêu tạo ra nhiều đường hơn trên cùng diện tích, đồng thời giảm chi phí sản xuất và phát thải.
Đáng chú ý, chuyển đổi số được xem là một trong những yếu tố tạo khác biệt cho vùng nguyên liệu trong giai đoạn mới. Khi bản đồ vùng trồng, nhật ký canh tác, dự báo sản lượng và lịch thu hoạch được số hóa, doanh nghiệp có thể chủ động cân đối nguyên liệu, giảm thất thoát sau thu hoạch và tối ưu công suất chế biến. Việc truy xuất nguồn gốc cũng trở nên minh bạch hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Thu hoạch mía tại vùng nguyên liệu liên kết với nhà máy, góp phần chủ động nguồn cung cho ngành chế biến mía đường. Ảnh: Hà Linh.
Không chỉ tạo ra nguồn nguyên liệu ổn định, vùng mía được quản lý đồng bộ còn mở rộng dư địa phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Khi chất lượng nguyên liệu được nâng cao, doanh nghiệp có điều kiện khai thác hiệu quả hơn bã mía, mật rỉ và các phụ phẩm để sản xuất điện sinh khối, cồn sinh học, phân bón hữu cơ và nhiều sản phẩm khác. Đây cũng là xu hướng phát triển của ngành mía đường tại nhiều quốc gia trên thế giới, khi giá trị của cây mía không chỉ được tính bằng lượng đường sản xuất mà còn ở khả năng tạo ra nhiều sản phẩm từ cùng một vùng nguyên liệu.
Theo ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam, thực tế những năm qua, chính sức ép cạnh tranh đã buộc ngành phải đổi mới.
"Mía đường là một trong những ngành chịu nhiều thách thức. Chính sức ép đó buộc doanh nghiệp và nông dân phải tìm con đường để tồn tại. Vì vậy, các giải pháp xanh, giải pháp tuần hoàn thực ra ngành đã đi trước từ nhiều năm nay”, ông Nguyễn Văn Lộc chia sẻ.
Theo ông Lộc, mục tiêu cuối cùng của mọi đổi mới vẫn là nâng cao năng suất và giảm giá thành. Đây cũng là lý do ngành tập trung nhiều hơn vào đổi mới giống, cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ thay vì chỉ mở rộng diện tích. "Đó mới là con đường phù hợp với điều kiện của Việt Nam”, ông Nguyễn Văn Lộc nhấn mạnh.
Đối với kinh tế tuần hoàn, ông cho rằng Việt Nam cần có cách làm phù hợp với điều kiện thực tế. Vùng nguyên liệu còn phân tán, khoảng cách từ ruộng đến nhà máy khá xa nên ở nhiều nơi chi phí vận chuyển phụ phẩm còn cao hơn giá trị thu được. Vì vậy, phát triển tuần hoàn không chỉ là tận dụng bã mía hay mật rỉ mà còn phải tổ chức lại vùng nguyên liệu, giảm chi phí logistics và tăng hiệu quả liên kết giữa người trồng với doanh nghiệp.
Báo cáo tháng 6/2026 của Tổ chức Đường quốc tế (ISO) dự báo thị trường đường thế giới sẽ chuyển dần sang trạng thái cân bằng hơn trong niên vụ 2026-2027 khi sản lượng giảm và nhu cầu tiếp tục tăng. Trong bối cảnh đó, những doanh nghiệp sở hữu vùng nguyên liệu được đầu tư bài bản, ứng dụng khoa học công nghệ và tạo ra nhiều giá trị hơn trên từng hecta đất. Khi đó, vùng nguyên liệu không chỉ là nơi cung cấp mía cho nhà máy, mà sẽ trở thành nền tảng tạo sức bật mới cho toàn ngành mía đường Việt Nam.
