'Ba Đồn mạn thuật', trầm tích dưới lớp vỏ ngôn từ

Nhà văn Nguyễn Quang Lập vừa gây bất ngờ với văn giới và bạn đọc thân thiết khi ra mắt một tác phẩm mới, mà ông cho là cuối cùng của đời mình. Đấy là cuốn dư địa chí, nặng như gạch xây, khổ rộng 19x27cm, dày trên 600 trang, mang tên "Ba Đồn mạn thuật". Ông đã tập trung trong 451 ngày dành cho việc viết, thêm 50 ngày tự hiệu đính, tổng cộng là 500 ngày, để hoàn thành cuốn sách.

Trước nay, Nguyễn Quang Lập tung hoành trong sáng tạo, lấy hư cấu phóng túng làm nên hấp dẫn trong các tác phẩm văn học và kịch bản của mình. Với "Ba Đồn mạn thuật", là thể loại khảo cứu, phi hư cấu, mà tác giả vẫn tung hoành, vẫn tạo nên sức hấp dẫn kỳ lạ, thì đúng là một bất ngờ rất lớn.

Đọc “Ba Đồn mạn thuật”, nhà văn chuyên viết về nông thôn Hoàng Minh Tường thốt lên: “Bằng cuốn sách này, phải phong tặng Nguyễn Quang Lập danh hiệu Giáo sư, Tiến sĩ”. Một vị giáo sư, tiến sỹ thật sự, là ông Trần Ngọc Vương, cũng là người ở vùng Ba Đồn, nói: “Công trình này ngang tầm cỡ kết quả tâm huyết của một viện nghiên cứu uy tín, phải thực hiện không dưới 10 năm, kinh phí vài chục tỉ đồng”.

Ba Đồn là quê Nguyễn Quang Lập, ban đầu là một cái làng cổ, tên là Phan Long, lập nên từ thời Hậu Lê, ở bờ bắc sông Gianh, với những thời đoạn lịch sử nhiều biến cải, xung đột, chiến tranh, chia cắt từ thời Tiền Lê, Hậu Lý, nhà Trần cho đến thời Hậu Lê và Trịnh - Nguyễn phân tranh thành hai xứ Đàng Trong và Đàng Ngoài...

Do nằm ở một vị trí đặc biệt trên đường thiên lý Bắc Nam nước Việt, lại nhận lấy nhiều tác động của những biến thiên, mà Ba Đồn trở nên nổi tiếng. Ngoài ra, còn có những cái duyên ngầm, duyên thầm để Ba Đồn vượt lên trong sự biết đến của cả nước so với các làng thôn khác, cũng dày dặn lịch sử và văn hóa, ở cùng trong vùng.

Tuy vậy, với rất nhiều người, Ba Đồn mới chỉ là một cái tên, như là một “cái vỏ” ngoài thôi. Đọc "Ba Đồn mạn thuật" là chầm chậm đi vào từng lớp từng lớp “cái ruột” phong phú và lý thú của địa danh Ba Đồn.

Trong "Ba Đồn mạn thuật", Nguyễn Quang Lập bắt đầu bằng khảo cứu vùng đất phía bắc châu Bố Chính xưa, trước thuộc nước Lâm Ấp, rồi thành cương vực nơi biên tái nước ta từ khi Lê Đại Hành tiến hành công cuộc bình Chiêm (982), Lý Thánh Tông và Lý Thường Kiệt đi mở cõi (1069) và Lê Thánh Tông làm cuộc di dân vào đây cuối thế kỷ 15.

Quá trình làng Phan Long được lập nên, rồi nổi tiếng với chợ Ba Đồn, thành phủ lỵ Quảng Trạch, lên thị tứ, thị trấn và thành thị xã như ngày nay, với mọi lĩnh vực, từ lịch sử, địa thế, đất đai, phong thủy, thời tiết cho đến phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lời ăn tiếng hát, sản vật và từ vựng, sự tích cùng giai thoại, những ngóc ngách con sông, hồ đập, cánh đồng, nước lên, cá xuống... Tóm lại là vô cùng phong nhiêu, hiện ra dưới sức tả sức kể thanh thoát và hấp dẫn của văn Nguyễn Quang Lập. Rồi bên cạnh đấy là những phụ họa từ tư liệu, hình ảnh, tranh vẽ, trích dẫn từ sách báo và lời kể đế vào rất hợp mạch sách của bao nhiêu người khác nữa...

Với "Ba Đồn mạn thuật", Nguyễn Quang Lập hiện ra như một nhà văn hóa có tầm cỡ lớn, một nhà "Ba Đồn học". Ông dẫn ta đi giữa mênh mang đất và người, xưa và nay, bề mặt và chiều sâu... mà vẫn mạch lạc, chi tiết, duyên dáng, làm chủ, tự tại...

Với "Ba Đồn mạn thuật", Nguyễn Quang Lập hiện ra như một kết nối những tấm tình với quê hương của nhiều người con Ba Đồn. Cuốn sách mang tên tác giả là ông, nhưng ở đó có sự góp sức, vun đắp của rất nhiều người, của bạn bè ông ở khắp nơi, đã sẵn lòng hào hiệp cùng ông trong săn tìm tư liệu, chia sẻ cảm xúc, hỗ trợ tinh thần và trợ giúp vật chất cho cả quá trình từ lúc có ý tưởng, trong quá trình thực hiện và đến bây giờ là lan tỏa…

Hôm ra mắt sách tại Ba Đồn, có một vị cao niên rất được tưởng thượng, đã rưng rưng phát biểu: “Ba Đồn thời nay có hai điều đại may mắn. Một là có doanh nhân bỏ tiền ra dựng lại đình làng Phan Long cho cháu con xum vầy, cho khí thiêng tụ về. Hai là có nhà văn viết cuốn mạn thuật này để lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa phi vật thể, theo đó mà còn mãi với mai sau”.

Cũng hôm ra mắt sách ấy, tôi đã thấy rất nhiều người trẻ tuổi và đẹp đẽ, nâng niu cuốn sách trên tay, như một cơ hội quý báu để hiểu thêm, hiểu sâu sắc và nhân lên tình yêu, sự gắn bó với mảnh đất đã sinh ra mình, mảnh đất mình đang sống và đang hy vọng phát triển. Và tôi càng mong muốn “Ba Đồn mạn thuật” sẽ sớm được nhân ra nhiều hơn để đi đến với nhiều con người ở nhiều vùng đất khác nữa…

Tiếng Việt - Văn Việt - Người Việt là chuyên mục mới trên báo Nông nghiệp Việt Nam, được đặt theo tên một cuốn sách của Giáo sư Cao Xuân Hạo, nhà ngữ học và là một trí thức tinh hoa của đất nước.

Tên chuyên mục cũng nói hộ sự kỳ vọng kiến tạo và chấn hưng những giá trị đang bị xô lệch bởi cơn bão thời đại vốn lẫn nhiều gió độc. Ở đây, các nhà nghiên cứu và người Việt nói chung quan tâm đến văn hóa dân tộc sẽ góp tiếng nói sâu sắc, chính trực trong một khát vọng chung nhằm góp phần xây dựng những nền tảng quan yếu cho một xã hội tốt đẹp trong hiện tại và cho tương lai.

Rất mong nhận được sự ủng hộ, chia sẻ và cộng tác của những bậc thức giả cùng bạn đọc yêu mến!

Bài viết cho chuyên mục xin được gửi về Báo Nông nghiệp Việt Nam, 14 Ngô Quyền, Hà Nội. Email: baonnvnts@gmail.com.

Hoặc liên hệ người phụ trách chuyên mục: Ông Tô Đức Huy, Trưởng ban Thư ký Tòa soạn; Điện thoại: 0913.378.918; Email: toduchuy75@gmail.com.

NNVN