Ngôi đền trấn giữ, bảo hộ phía Nam kinh thành
Thăng Long Tứ Trấn hay "Tứ trấn Thăng Long" bao gồm 4 ngôi đền thiêng trấn giữ 4 hướng huyết mạch của kinh thành Thăng Long xưa, bảo vệ bình yên cho thủ đô Hà Nội ngày nay: Đền Bạch Mã (Đông), Đền Voi Phục (Tây), Đền Kim Liên (Nam) và Đền Quán Thánh (Bắc). Hệ thống này tượng trưng cho sự vững chãi và nét văn hóa tâm linh đặc sắc của đất Kinh kỳ
Với vai trò này, suốt hơn một nghìn năm, các di tích thuộc "Thăng Long tứ trấn", trong đó có đền Kim Liên, luôn giữ vị trí đặc biệt trong không gian văn hóa, lịch sử của Thăng Long - Hà Nội.
Đền Kim Liên luôn giữ vị trí đặc biệt trong không gian văn hóa, lịch sử của Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: Hoàng Long/Vietnam+
Sự tồn tại của "Thăng Long tứ trấn" ghi tạc về sự thịnh trị của kinh thành Thăng Long xưa và bảo vệ, che chở cho Hà Nội ngày nay, góp phần làm nên sự đa dạng, giàu có cho tài nguyên di sản văn hóa trên mảnh đất nghìn năm văn hiến. Nam trấn (đền Kim Liên) theo thư tịch cũ để lại, được xây dựng từ thời Vua Lý Thái Tổ, thế kỉ XVII. Đền Kim Liên trấn giữ bảo vệ kinh thành Thăng Long ở phía Nam.
Lịch sử còn ghi, đền Kim Liên được khởi dựng từ thời nhà Lý, tại làng Kim Hoa (nay là phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, TP. Hà Nội), để thờ thần Cao Sơn Đại Vương - vị thần bảo hộ, phù trì nhân dân chống lại thiên tai, cường địch, giữ gìn sự bình yên trong cuộc sống.
Sau này, dân làng Kim Liên đã xây thêm cổng tam quan ở phía trước cổng đền, ngay sát đầm Kim Liên và bổ sung thêm một số kiến trúc mới, tạo thành đình Kim Liên. Ngoài Cao Sơn Đại Vương, trong đền và đình Kim Liên còn thờ Tam Phủ, thờ Mẫu, và thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Đền Kim Liên - Nam Trấn Thăng Long. Ảnh: Xuân Vũ.
Tương truyền, thần Cao Sơn là con của Quốc tổ Lạc Long Quân và Quốc mẫu Âu Cơ. Do có công giúp Sơn Tinh đánh Thủy Tinh, nên rất được đề cao trong hệ thống thần thoại buổi đầu dựng nước của dân tộc. Đến đầu thời Lê Trung Hưng, thần tiếp tục phù giúp vua Lê Tương Dực dẹp loạn, khôi phục nhà Lê và được nhà vua lập đền thờ để tưởng nhớ.
Để tỏ lòng cảm tạ, vua cho dựng lại đền thờ thần khang trang, to đẹp hơn. Trải qua bao biến thiên lịch sử, đền Kim Liên đến giờ vẫn được bảo tồn nguyên trạng, với nhiều hạng mục mang đậm dấu ấn từ thời Lê Trung Hưng.
Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu đó, đền Kim Liên cùng với các di tích thuộc "Thăng Long tứ trấn" đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 93/QĐ-KGVX ngày 18/1/2022).
Bảo tồn và phát huy giá trị của di tích
Tại đền còn lưu giữ nhiều di vật, như: Hệ thống 33 đạo sắc phong còn được lưu giữ là nguồn tư liệu quý hiếm, trong đó có 22 sắc thời Lê và 11 sắc thời Nguyễn; tấm bia đá "Cao Sơn Đại Vương Thần Từ Bi Minh" do sử thần Lê Tung soạn năm 1510. Nội dung bia ghi lại công lao của thần Cao Sơn trong việc giúp vua Lê giành lại ngai vàng, đồng thời phản ánh rõ nét lịch sử hình thành và phát triển của di tích là những bảo vật quý hiếm, không chỉ có giá trị chứa đựng cứ liệu lịch sử liên quan đến di tích nói riêng, lịch sử các triều đại phong kiến nói chung, mà còn chứa đựng nhiều thông tin khoa học quý giá về thư pháp, ngôn ngữ học, mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
Nội dung sắc phong cho Cao Sơn Đại Vương với nhiều mỹ tự "hựu quốc, hộ dân". Ảnh: Xuân Vũ.
Lễ hội đền Kim Liên diễn ra vào 16 tháng Ba âm lịch hằng năm để người dân và khách thập phương tỏ lòng ngưỡng vọng, biết ơn tới thần Cao Sơn đã che chở, ban phúc lộc cho người dân. Lễ hội truyền thống được tổ chức với đầy đủ nghi thức như rước kiệu, tế lễ cùng nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc. Ngày nay, lễ hội vẫn được duy trì trang trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương tham gia. Vào ngày 12/8 âm lịch (ngày hóa của thần), tại đền cũng diễn ra các nghi lễ dâng hương tưởng niệm. Không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, lễ hội còn là dịp để cộng đồng gắn kết, gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, giáo dục các thế hệ tương lai.
Phó Chủ tịch UBND phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hoàng Kiều Nga cho biết, phường đã và đang đa dạng hóa nội dung, hình thức và phương thức tuyên truyền, vận động nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm của các cấp, ngành, người dân và du khách trong việc thực hiện nghiêm các quy định của Nhà nước về tổ chức lễ hội. Việc tuyên truyền các lễ hội tiêu biểu được gắn với quảng bá tiềm năng, giá trị di sản văn hóa của thành phố, góp phần thúc đẩy giao lưu và hội nhập quốc tế. Thời gian tới, phường tiếp tục thực hiện tốt công tác tuyên truyền bằng nhiều hình thức phong phú; tăng cường công tác quản lý nhà nước về di tích, lễ hội gắn với xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh; khai thác, phát huy giá trị di tích, lễ hội, phát triển du lịch.
Đền Kim Liên và sự tích về thần Cao Sơn Đại Vương là minh chứng rõ nét cho tinh thần đoàn kết, ý chí quyết tâm đấu tranh, lao động bền bỉ, để chinh phục, cải tạo thiên nhiên của cha ông ta vào buổi đầu định đô, mở nước; góp phần cung cấp nhiều thông tin giá trị về phong tục, tập quán, đời sống sinh hoạt văn hóa, tinh thần của cư dân và quy mô của kinh đô Thăng Long xưa.
