Nhà cách mạng, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Đằng (15/7/1926-16/4/2007) được hậu sinh tổ chức kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông, với chuỗi hoạt động phong phú diễn ra tại TP.HCM như chương trình giao lưu “Trần Bạch Đằng - Một thế kỷ dấn thân”, dự án “Thư viện Thanh niên Trần Bạch Đằng”, triển lãm tư liệu “Trần Bạch Đằng - Kẻ sĩ Nam Bộ”…
Trần Bạch Đằng lúc làm Bí thư khu ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Ảnh: TL
Không chỉ là một lãnh đạo phong trào cách mạng miền Nam trong công cuộc giành lại độc lập dân tộc, Trần Bạch Đằng còn là một tác giả có nhiều thành tựu. Ông làm Tổng Biên tập Báo Chống Xâm Lăng thời kháng chiến chống Pháp và Tổng Biên tập Báo Nhân Dân Miền Nam thời kháng chiến chống Mỹ. Ông được trao tặng Giải thưởng Văn học Cửu Long năm 1951 với vở kịch “Trần Hưng Đạo bình Nguyên”, Giải thưởng Văn học Nguyễn Đình Chiểu năm 1965 với tập ký “Con người miền Nam”, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2001.
Sinh ra ở Bến Bạ (Giồng Riềng, An Giang) nhưng 5 tuổi, cậu bé Trương Gia Triều (Trần Bạch Đằng) đã theo cha mẹ lên sống ở Bửu Long (Biên Hòa, Đồng Nai). Trong cuốn sách “Cuộc đời và ký ức”, ông viết: “Ba mẹ tôi sinh tất thảy bảy người con, song hầu hết anh chị tôi mất sớm, còn lại người chị thứ ba và tôi là út. Vì lý do chính trị - cha tôi thuộc xu hướng dân tộc chủ nghĩa, từng ở tù vì xu hướng ấy, mặc dù, theo tôi hiểu sau này, ông rất ôn hòa - chính quyền thực dân cho phép gia đình chúng tôi định cư mỗi tỉnh không quá năm năm, vì lý do sinh sống, chúng tôi trôi dạt khắp Nam bộ…
Mẹ tôi in ngói mướn. In ngói tức là nhồi đất sét, ôm cục đất khá nặng đập vào cái khuôn gỗ đã rải một lớp tro, dùng chân đạp tém các mí đất, dùng cần cung dây thép cắt đất, trút viên ngói ra sân. Mẹ tôi bắt đầu in khi mặt trời lặn và độ 9, 10 giờ đêm thì xong phần khoán, lối 200 viên. Bà lại tranh thủ nấu một nồi xôi để sáng hôm sau gánh đi bán. Từ đó, người trong làng gọi mẹ tôi là bà Ba Xôi và tôi là con bà Ba Xôi. Ba tôi làm một nghề “trí thức” hơn: viết liễn. Ông có hoa tay và viết đại tự rất đẹp”.
Cuốn sách "Cuộc đời và ký ức" của Trần Bạch Đằng. Ảnh: TL.
Sự nghiệp văn chương song hành sự nghiệp cách mạng của Trương Gia Triều. Năm 1943, thanh niên Trương Gia Triều chính thức đứng vào hàng ngũ đảng viên Đảng Cộng sản, và viết bài thơ “Trên bờ Đồng Nai” với bút danh Trần Bạch Đằng: “Một dòng nước xanh, mây trời in bóng/ Từ nguồn khơi theo sóng tràn về/ Thăm thẳm mấy sào mà nghe tiếng vỗ/ Nỗi niềm riêng gửi gió bay xa/ Chở những cánh buồm bềnh bồng nhiều ngả/ Có thấy đôi bờ cây lá xôn xao/ Giáp mặt biển Đông hỏi xin ít bão/ Dựng dậy sáng ngời ngọn giáo Chương Dương”.
Bút danh Trần Bạch Đằng được dùng phổ biến suốt giai đoạn khởi nghiệp của ông. Từ năm 1959, ông làm thơ với bút danh Hưởng Triều. Nguyên cớ nào có bút danh Hưởng Triều? Vì ông ghép tên thật của người vợ Tôn Thị Hưởng (Nguyễn Thị Chơn 1928-2000, nguyên Thứ trưởng Bộ Tư pháp) và tên thật Trương Gia Triều của mình.
Trên cơ sở bút danh Hưởng Triều khi làm thơ, ông có thêm bút danh Nguyễn Hiểu Trường khi viết văn xuôi (Hưởng Triều nói lái thành Hiểu Trường). Ngoài ra, khi viết chính luận thì ông dùng bút danh Trần Quang và Tư Ánh. Còn tác phẩm phổ cập cộng đồng nhất của ông là kịch bản phim “Ván bài lật ngửa” được ký tên cháu ngoại Nguyễn Trương Thiên Lý.
Lấy nguyên mẫu nhân vật đại tá tình báo Phạm Ngọc Thảo (1922-1965), ông xây dựng bộ truyện "Giữa biển giáo rừng gươm", đăng nhiều kỳ trên báo Tuổi Trẻ năm 1980. Cứ mỗi kỳ báo phát hành, ông lại gửi phần tiếp theo. Thế nhưng, in được mười kỳ thì Trần Bạch Đằng bị bệnh phải nhập viện dài ngày. Không muốn lỡ hẹn với độc giả, ông đề nghị Báo Tuổi Trẻ cho nhân viên ôm máy đánh chữ vào bệnh viện. Và ông nằm trên giường bệnh chậm rãi đọc để nhân viên đánh máy từng kỳ, cho đến hết.
Từ năm 1982, "Giữa biển giáo rừng gươm" được nhà văn Trần Bạch Đằng chuyển thể thành kịch bản phim điện ảnh mang tên "Ván bài lật ngửa", tác phẩm được đạo diễn Khôi Nguyên (Lê Hoàng Hoa) dàn dựng thành bộ phim 8 tập cùng tên với vai chính Nguyễn Thành Luân do Nguyễn Chánh Tín thể hiện. Từ thành công vang dội của bộ phim, Trần Bạch Đằng đã chuyển ngược kịch bản này thành bộ tiểu thuyết "Ván bài lật ngửa". Điều thú vị là cách viết “Ván bài lật ngửa” sau này cũng được ông áp dụng tương tự, ông cứ nằm đong đưa trên võng và đọc cho thư ký hoàn thành.
Tác phẩm lừng danh "Ván bài lật ngửa" của Trần Bạch Đằng. Ảnh: TL.
81 năm trên dương gian của nhân sĩ Nam bộ Trần Bạch Đằng có nhiều cống hiến vượt trội. Tuy nhiên, ông vẫn day dứt chưa thể báo hiếu cho người mẹ cơ cực và tảo tần. Tháng 3/1945, Trần Bạch Đằng gặp người mẹ lần cuối cùng, rồi miệt mài đi theo kháng chiến. Đầu năm 1968, nghe tin mẹ qua đời, ông cũng không thể nào trở lại nhà chịu tang mẫu thân.
Trong cuốn sách “Cuộc đời và ký ức”, ông chưa nguôi ám ảnh hình ảnh người mẹ mặc áo ngắn tay giữa trời nắng cặm cụi in ngói và bán xôi để nuôi con: “Sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng, tôi về quê cùng con gái tôi... Hai cha con tôi nhổ cỏ ngôi mộ đơn sơ nằm giữa cánh đồng bát ngát. Tôi đã không trọn được cái hứa thầm: may cho mẹ chiếc áo dài tay”.
