Biến đổi khí hậu đang diễn biến ngày càng phức tạp, với các biểu hiện rõ nét như: Hạn hán, xâm nhập mặn gia tăng; mưa lớn gây ngập úng cục bộ; dòng chảy biến động và suy giảm nguồn nước. Trước bối cảnh này, hệ thống thủy lợi, nhất là thủy lợi nội đồng, không còn đơn thuần chỉ phục vụ sản xuất, mà trở thành công cụ quan trọng để quản lý rủi ro khí hậu.
Thực tế cho thấy, những nơi đầu tư đồng bộ, quản lý và khai thác hiệu quả thủy lợi nội đồng sẽ duy trì sản xuất ổn định, giảm chi phí và nâng cao khả năng liên kết tiêu thụ. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương ở TP Cần Thơ, hệ thống này đang bộc lộ rõ những bất cập.
Hiện trạng thủy lợi nội đồng tại nhiều địa phương của TP Cần Thơ xuống cấp nghiêm trọng. Ảnh: Kim Anh.
Tại xã Hòa An, hệ thống thủy lợi nội đồng đã hình thành từ lâu, nhiều hạng mục xuống cấp, chưa được đầu tư khép kín, dẫn đến chưa đáp ứng kịp nhu cầu tưới tiêu của nông dân.
Toàn xã hiện có gần 8.000km kênh cấp 1, trên 91km kênh cấp 2 và gần 111km kênh cấp 3. Tuy nhiên, năng lực chuyển nước và tưới tiêu còn hạn chế, do hệ thống kênh mương này bị bồi lắng, dẫn đến ngập úng cục bộ hoặc thiếu nước vào mùa khô.
Bên cạnh đó, xã đang quản lý 33 cống, khép kín 10 khu vực và 6 trạm bơm phục vụ tưới tiêu cho 1.277km. Thế nhưng, có đến 5 khu vực chưa được khép kín hoàn toàn. Ngoài ra, có 2 trạm mới nghiệm thu, bàn giao; 4 trạm còn lại chưa đấu điện, hình thức tưới chủ yếu bằng bơm điện, dầu kết hợp, tự chảy theo triều, hiệu quả thấp và chưa có hệ thống điều tiết tập trung.
Bên cạnh hạn chế về hạ tầng, phương thức quản lý cũng chưa theo kịp yêu cầu sản xuất. Ông Mai Lý Tưởng - Chủ tịch UBND xã Hòa An cho biết, trước đây, việc vận hành thủy lợi nội đồng chủ yếu dựa vào sự phối hợp tự quản giữa các ấp và người dân, phù hợp với sản xuất nhỏ lẻ. Tuy nhiên, với yêu cầu sản xuất nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn như hiện nay, cách làm này không còn phù hợp. Trong khi đó, nguồn lực địa phương cho duy tu, nâng cấp và ứng dụng công nghệ hiện đại để vận hành các công trình còn hạn chế, khiến hiệu quả khai thác công trình chưa cao.
Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam khảo sát hiện trạng thủy lợi nội đồng tại xã Hòa An. Ảnh: Kim Anh.
Tương tự, tại xã Vĩnh Thuận Đông (TP Cần Thơ), hệ thống thủy lợi nội đồng cũng đang xuống cấp. Nhiều tuyến kênh bị bồi lắng kéo dài; một số cống ngăn mặn đã được đầu tư nhưng không còn đơn vị trực tiếp vận hành; các trạm bơm hoạt động thiếu ổn định, làm giảm hiệu quả tưới tiêu và tiềm ẩn rủi ro trong điều tiết nước.
Thực trạng trên cho thấy, vấn đề chung ở nhiều địa phương là hệ thống thủy lợi nội đồng chưa theo kịp yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu và chuyển đổi sản xuất nông nghiệp. Điều này, đặt ra yêu cầu cấp bách cần phải thay đổi phương pháp đầu tư, quản lý và khai thác thủy lợi nội đồng theo hướng: hiện đại, đa chức năng, đáp ứng yêu cầu tưới, tiêu, cấp nước. Chuyển đổi từ tư duy “chống đỡ” sang “chủ động thích ứng”.
Xã Vĩnh Thuận Đông đang tiên phong phối hợp với Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam triển khai Đề án “Đầu tư, quản lý và khai thác công trình thủy lợi” nhằm nâng cao năng lực tưới tiêu, bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và dân sinh, từng bước đưa công tác quản lý, khai thác thủy lợi nội đồng đi vào nề nếp.
Được biết, địa phương đã có văn bản gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ xin ý kiến hướng dẫn trong việc xây dựng và thực hiện Đề án, nhất là việc đầu tư, nâng cấp và khai thác các trạm bơm điện từ nguồn xã hội hóa trên địa bàn xã.
Yêu cầu sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống thủy lợi nội đồng hiện hữu ở ĐBSCL. Ảnh: Kim Anh.
Theo ông Trần Thanh Toàn - Chủ nhiệm Đề án, để phát huy vai trò của hệ thống thủy lợi nội đồng, thời gian tới, các địa phương cần ưu tiên đầu tư, nâng cấp theo hướng đồng bộ với công trình đầu mối, phù hợp định hướng chuyển đổi nông nghiệp và thích ứng biến đổi khí hậu.
Đồng thời, các xã, phường cần khuyến khích sự tham gia của tổ chức, cá nhân trong huy động nguồn lực đầu tư phát triển thủy lợi nội đồng. Tăng cường công tác quản lý, khai thác và bảo trì, bảo đảm công trình hoạt động ổn định, hiệu quả, bền vững.
Bên cạnh đó, hoàn thiện cơ chế, chính sách về đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công ích thủy lợi, bảo đảm nguồn lực cho vận hành hệ thống nội đồng. Đẩy mạnh sự tham gia của người dân, tổ chức thủy lợi cơ sở, nâng cao ý thức sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.
