Sau ngày 1/7/2026, khi Luật Thủ đô (sửa đổi) có hiệu lực, câu chuyện đầu tư không gian xanh trong trường học không còn dừng ở khía cạnh cảnh quan hay giáo dục môi trường.
Học sinh tưới cây tại vườn sinh thái trong khuôn viên hệ thống giáo dục Genesis. Ảnh: Lan Chi.
Theo bà Phí Thị Mai Chi, Chuyên gia Quyền trẻ em và phát triển bền vững, tư vấn ESG (S), sáng lập Trung tâm Trẻ em và Phát triển (Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam), áp lực đô thị hóa khiến nhiều trường học ngày càng thu hẹp diện tích cây xanh để dành chỗ cho phòng học hoặc các công trình phục vụ đào tạo. Tuy nhiên, nếu tiếp tục coi không gian xanh là khoản chi phí cần cắt giảm, các cơ sở giáo dục sẽ đánh mất nhiều giá trị kinh tế, xã hội và giáo dục trong dài hạn.
Hiện nay, diện tích cây xanh bình quân tại các trường học khu vực nội đô Hà Nội chỉ đạt khoảng 4,35 m²/học sinh, chưa bằng một nửa mức tối thiểu 10 m²/học sinh theo Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8793:2011. Trong khi đó, nhiều trường có trên 80% diện tích khuôn viên được phủ bởi bê tông và vật liệu cứng, làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt ngay trong sân trường.
Không gian xanh không còn là "phần phụ"
Bà Phí Thị Mai Chi cho rằng sức ép dân số và tốc độ đô thị hóa khiến nhiều khu vực như Hoàng Mai, Hai Bà Trưng hay Hà Đông phải liên tục mở rộng phòng học để đáp ứng nhu cầu học tập. Điều này khiến nhiều khoảng sân, khu cây xanh bị thu hẹp hoặc chuyển đổi công năng.
Hệ quả không chỉ là thiếu không gian vui chơi mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe học sinh. Những ngày nắng nóng, nhiệt độ bề mặt giữa sân bê tông và khu vực có cây xanh có thể chênh lệch tới 12-15 độ C, khiến điều hòa trong lớp học phải hoạt động với công suất lớn hơn, kéo theo chi phí điện năng tăng cao.
Theo chuyên gia, không gian xanh học đường hiện được nhiều tổ chức quốc tế như UNEP, UNICEF coi là một phần của hệ sinh thái giáo dục hiện đại. Đây không đơn thuần là nơi trồng cây mà còn là không gian học tập, giúp học sinh hình thành tư duy phát triển bền vững, hiểu về thiên nhiên, biến đổi khí hậu và các kỹ năng cần thiết cho nền kinh tế xanh trong tương lai.
Vườn trường sinh thái tại hệ thống giáo dục Genesis. Ảnh: Thu Hà.
"Không gian xanh học đường không còn là công trình phụ mà trở thành chỉ số phản ánh năng lực chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn phát triển tiếp theo của thành phố", bà Phí Thị Mai Chi chia sẻ.
Thực tế tại nhiều quốc gia cũng cho thấy xu hướng này đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Tại Paris (Pháp), chương trình Oasis Schoolyards hướng tới xanh hóa 650 trường học như một giải pháp chống đảo nhiệt đô thị. Trong khi đó, thành phố Chicago (Mỹ) kết hợp cải tạo sân trường với hệ thống thoát nước mưa, qua đó huy động nguồn lực từ ngân sách hạ tầng thay vì chỉ dựa vào ngân sách giáo dục.
Những kinh nghiệm này cho thấy đầu tư không gian xanh không phải khoản chi riêng lẻ mà có thể tạo ra nhiều giá trị cho khí hậu, hạ tầng đô thị, môi trường và giáo dục cùng lúc.
Đầu tư hôm nay, hưởng lợi ngày mai
Không chỉ thế giới, nhiều mô hình tại Việt Nam cũng đã chứng minh hiệu quả của việc đưa thiên nhiên trở lại trường học.
Theo bà Phí Thị Mai Chi, dự án NIFAM do Đại học Bonn (Đức) cùng nhiều đối tác triển khai tại Hà Nội đã xây dựng các mô hình vườn trường sinh thái tại ba cơ sở giáo dục ở Hà Nội với cách tiếp cận khác nhau.
Tại Genesis School, khu vườn được phát triển như một "phòng thí nghiệm sống", nơi học sinh vừa học dinh dưỡng, làm vườn, vừa khởi nghiệp xanh. Mô hình này góp phần giúp nhà trường giành giải Nhất cuộc thi Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2024.
Trong khi đó, Trường Hermann Gmeiner Hà Nội và Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Hà Nội khai thác không gian xanh để giáo dục dinh dưỡng, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển kỹ năng nghiên cứu cho học sinh.
Theo chuyên gia, những mô hình này chứng minh rằng không gian xanh hoàn toàn có thể trở thành không gian học tập liên môn, thay vì chỉ là khu vực trang trí trong khuôn viên trường.
Ở góc độ quản trị nhà trường, lợi ích của không gian xanh còn thể hiện rất rõ trong vận hành. Trước hết, cây xanh giúp giảm nhiệt độ khuôn viên, giảm nhu cầu sử dụng điều hòa và tiết kiệm chi phí điện năng mỗi năm. Đồng thời, khả năng thấm hút nước tự nhiên của thảm thực vật cũng góp phần giảm áp lực cho hệ thống thoát nước khi xảy ra mưa lớn.
Quan trọng hơn, không gian xanh đang trở thành một tiêu chí được nhiều phụ huynh quan tâm khi lựa chọn trường học. Trong bối cảnh cạnh tranh tuyển sinh ngày càng lớn, một khuôn viên học tập thân thiện với thiên nhiên, có các hoạt động trải nghiệm thực tế và được ghi nhận bằng các giải thưởng uy tín sẽ tạo lợi thế đáng kể cho nhà trường mà không cần quá nhiều chi phí truyền thông.
Theo thống kê của Trung tâm Trẻ em và Phát triển, mạng lưới "Trạm học xanh" hiện đã kết nối hơn 15 trường học, gần 1.000 giáo viên và trên 10.000 học sinh mỗi năm, cho thấy mô hình này hoàn toàn có khả năng nhân rộng nếu được hỗ trợ bằng chính sách phù hợp.
Học sinh trồng cây tại vườn Trường Hermann Gmeiner Hà Nội. Ảnh: Thu Hà.
Để biến những định hướng của Luật Thủ đô thành hành động cụ thể, bà Phí Thị Mai Chi đề xuất ba nhóm giải pháp.
Thứ nhất, đưa chỉ tiêu diện tích không gian xanh thành tiêu chí quan trọng trong thẩm định và cấp phép xây dựng, cải tạo trường học.
Thứ hai, xây dựng cơ chế tài chính khuyến khích đầu tư xanh thông qua ưu đãi thuế, tín dụng xanh hoặc huy động nguồn lực từ các chương trình phát triển hạ tầng đô thị, thay vì chỉ dựa vào ngân sách giáo dục.
Thứ ba, bổ sung "chỉ số xanh" vào hệ thống đánh giá, xếp hạng trường học của Hà Nội để các mô hình thành công được nhân rộng thay vì chỉ dừng ở những điểm sáng riêng lẻ.
Theo bà Phí Thị Mai Chi, ngày 1/7/2026 không chỉ đánh dấu thời điểm Luật Thủ đô (sửa đổi) có hiệu lực mà còn mở ra cơ hội để Hà Nội thay đổi cách nhìn về đầu tư cho giáo dục. Nếu thành phố muốn xây dựng nguồn nhân lực xanh đáp ứng yêu cầu phát triển trong tương lai, thì mỗi mét vuông vườn trường hôm nay cần được coi là khoản đầu tư sinh lời lâu dài, góp phần nâng cao sức khỏe học sinh, giảm chi phí vận hành cho nhà trường và tăng năng lực cạnh tranh của hệ thống giáo dục Thủ đô.
