Hàng loạt quyết sách quan trọng được ban hành, hình thành khung hành động quốc gia cho kinh tế tuần hoàn, tạo nền tảng để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường.
Năm 2025 đánh dấu giai đoạn triển khai chuyển đổi xanh với Quyết định 222/QĐ-TTg, Quyết định 21/2025/QĐ-TTg, tạo nền tảng cho kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam. Với hệ thống chính sách đã được ban hành tương đối đồng bộ và cam kết mạnh mẽ về chuyển đổi xanh, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến thách thức môi trường thành động lực phát triển mới.
Chính phủ đã có Nghị quyết 122/NQ-CP ban hành Kế hoạch thực hiện Kết luận số 81-KL/TW ngày 4/6/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường; Quyết định 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035; Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg ngày 4/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh.
Khung định hướng chuyển đổi xanh, tuần hoàn đã được hình thành hỗ trợ cho hệ thống quản lý, khu vực sản xuất, thị trường tài chính, đặt nền móng cho thay đổi mô hình tăng trưởng, chuyển trọng tâm từ khai thác tài nguyên tuyến tính sang tối ưu vòng đời vật chất, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng, giảm áp lực phát thải, tái cấu trúc chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, bối cảnh triển khai cho thấy rõ một thực tế: khoảng cách giữa chính sách và vận hành đang là thách thức lớn. Khi các cơ chế thí điểm bắt đầu được áp dụng, những điểm nghẽn về thể chế, năng lực thực thi, khả năng hấp thụ đổi mới của doanh nghiệp và xã hội bộc lộ ngày càng rõ. Trong bối cảnh đó, kinh tế tuần hoàn cần được nhìn nhận đúng bản chất: không chỉ là một giải pháp môi trường, mà là con đường tái thiết tài nguyên, phục hồi nền tảng tăng trưởng và giảm thiểu rủi ro kinh tế trong dài hạn.
Khi thiên nhiên “xuất hóa đơn” cho tăng trưởng
Những năm gần đây, chi phí kinh tế do tác động của biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường tại Việt Nam đã trở nên cụ thể và ngày càng lớn. Theo đánh giá của Germanwatch, Việt Nam thuộc nhóm 15 quốc gia chịu rủi ro khí hậu cao nhất toàn cầu trong giai đoạn 2000-2019. Riêng năm 2025, thiên tai gây thiệt hại khoảng 100.000 tỷ đồng, tác động trực tiếp tới nông nghiệp, giao thông vận tải, đô thị và khu công nghiệp.
Thiên tai, lũ lụt toàn quốc gây thiệt hại tài sản khoảng 100.000 tỷ đồng, bằng 0,7-0,8% GDP năm 2025. Ảnh: Hùng Khang.
Các ước tính cho thấy, nếu không có các giải pháp thích ứng và chuyển đổi đủ mạnh, sản lượng quốc gia của Việt Nam có thể giảm 9,1% vào năm 2030 và 12,5% vào năm 2050 so với kịch bản cơ sở. Trong giai đoạn 2025–2050, tăng trưởng GDP thực có nguy cơ giảm trung bình 0,33 điểm phần trăm mỗi năm, tạo sức ép lớn lên mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Những con số này phản ánh một thực tế rõ ràng: mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên tuyến tính đã chạm ngưỡng chịu đựng.
Ước tính của Ngân hàng Thế giới chỉ ra khả năng sản lượng quốc gia giảm 9,1% vào năm 2030, 12,5% vào năm 2050 so với mức cơ sở, kéo theo hệ quả gia tăng bất bình đẳng, cản trở giảm nghèo. Nếu thiếu giải pháp thích ứng, tăng trưởng GDP thực giai đoạn 2025-2050 có nguy cơ giảm trung bình 0,33 điểm phần trăm mỗi năm, gây áp lực lớn lên mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, phản ánh chi phí kinh tế ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, vượt xa khả năng bù đắp từ mô hình tăng trưởng cũ.
Tổn thất phát sinh từ đứt gãy khí hậu và suy thoái tự nhiên đang vượt xa lợi ích ngắn hạn do tăng trưởng truyền thống tạo ra. Hệ sinh thái giữ vai trò nền tảng cho mọi hoạt động kinh tế đang suy giảm với tốc độ nhanh hơn nỗ lực phục hồi.
Trên phạm vi toàn cầu, theo UNEP và UNFCCC, tổn thất khí hậu đã vượt 300 tỷ USD mỗi năm; trong thập kỷ qua, các hiện tượng thời tiết cực đoan gây thiệt hại cho kinh tế thế giới hơn 2.000 tỷ USD. Cùng lúc, suy thoái đất và suy giảm tự nhiên đang trở thành rủi ro hệ thống. Khoảng 40% diện tích đất toàn cầu đã suy thoái, đe dọa trực tiếp gần 44 nghìn tỷ USD GDP phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Riêng suy thoái đất tạo gánh nặng kinh tế từ 6,3 đến 10,6 nghìn tỷ USD hàng năm, tương đương 10–17% GDP toàn cầu mỗi năm và có thể tăng lên 23 nghìn tỷ USD vào năm 2050 nếu không có biện pháp phục hồi.
Vốn tự nhiên phi thị trường hiếm khi được phản ánh đầy đủ trong GDP hay mô hình ngân hàng truyền thống. Ảnh: Tùng Đinh.
Rõ ràng rằng, hệ sinh thái giữ vai trò nền tảng cho mọi hoạt động kinh tế đang suy giảm với tốc độ nhanh hơn nỗ lực phục hồi. Vốn tự nhiên bao gồm đất đai, rừng, nguồn nước, thủy sản tương tác trực tiếp với vốn con người và vốn sản xuất để hình thành năng lực tạo giá trị. Các hệ sinh thái điều tiết ổn định chu trình nước, đất, khí hậu, đa dạng sinh học, từ đó giảm rủi ro thiên tai, duy trì năng suất dài hạn. Khi cấu trúc suy yếu, nền kinh tế đối diện biến động lớn hơn, năng suất giảm sâu, chi phí vốn tăng mạnh.
Vốn tự nhiên phi thị trường hiếm khi được phản ánh đầy đủ trong GDP hay mô hình ngân hàng truyền thống, dù vai trò kiểm soát rủi ro và giảm chấn cú sốc mang tính quyết định đối với ổn định kinh tế. Sự vắng mặt của hạch toán vốn tự nhiên đối với đất đai khiến tín hiệu giá bị bóp méo, dẫn tới phân bổ nguồn lực lệch hướng. Khi đất suy thoái, rừng mất chức năng điều tiết, nguồn nước cạn kiệt, chi phí khắc phục tăng lên, dòng vốn đối diện rủi ro cao hơn, lãi suất thực chịu áp lực. Mối quan hệ giữa vốn tự nhiên và chi phí vốn ngày càng rõ, đòi hỏi thay đổi cách tiếp cận trong hoạch định chính sách tài khóa, tiền tệ, đầu tư công.
Kinh tế tuần hoàn – trục xoay của chuyển đổi xanh
Trong bối cảnh chi phí môi trường ngày càng lớn, kinh tế tuần hoàn được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược chuyển đổi xanh. Không chỉ dừng ở tái chế, kinh tế tuần hoàn hướng tới tối ưu hóa toàn bộ vòng đời tài nguyên: từ thiết kế sản phẩm, khai thác nguyên liệu, sản xuất, tiêu dùng đến thu hồi, tái sử dụng và tái tạo giá trị.
Cách tiếp cận này cho phép giảm phụ thuộc vào tài nguyên nguyên sinh, giảm phát thải, đồng thời tạo ra các chuỗi giá trị mới dựa trên đổi mới công nghệ và quản trị. Quan trọng hơn, kinh tế tuần hoàn giúp tái thiết mối quan hệ giữa kinh tế và tự nhiên, chuyển từ khai thác sang phục hồi, từ tiêu dùng ngắn hạn sang giá trị dài hạn.
Các doanh nghiệp triển khai chiến lược bao bì bền vững, hướng đến đồng hành cùng cộng đồng trong việc thu gom và tái chế rác thải nhựa. Ảnh: Coca-Cola.
Hiện nay, hệ thống tài chính toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc. Khung pháp lý rủi ro khí hậu đã xuất hiện tại 59 quốc gia, tăng 67% so với năm 2023. Khung pháp lý liên quan thiên nhiên tăng từ 8 lên 25 quốc gia trong 2 năm, phản ánh chuyển dịch trọng tâm từ các-bon sang toàn bộ nền tảng sinh thái. Trong hơn một thập kỷ, thảo luận phát triển bền vững xoay quanh khử các-bon, công nghiệp xanh, phân loại danh mục đầu tư xanh; giai đoạn hiện tại mở rộng sang quản trị rủi ro thiên nhiên, tích hợp vốn tự nhiên vào quyết định tài chính.
Đối với Việt Nam, đây vừa là áp lực hội nhập, vừa là cơ hội tái cấu trúc mô hình phát triển. Hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan quản lý cần nhanh chóng thích ứng, đưa tiêu chí xanh và tuần hoàn vào chiến lược phát triển, bảo đảm năng lực cạnh tranh trong bối cảnh biến động toàn cầu gia tăng. Khi các thị trường lớn siết chặt tiêu chuẩn môi trường, doanh nghiệp Việt Nam chỉ có thể duy trì năng lực cạnh tranh nếu chủ động chuyển sang mô hình sản xuất xanh và tuần hoàn. Kinh tế tuần hoàn, vì vậy, không chỉ là yêu cầu nội tại mà còn là điều kiện để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Những trụ cột để kinh tế tuần hoàn đi vào thực tiễn
Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thúc đẩy chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn như một trụ cột phát triển dài hạn. Các thách thức môi trường và khí hậu đã bộc lộ rõ tính hệ thống, tác động trực tiếp tới ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội và năng lực cạnh tranh quốc gia. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, suy thoái đất và nước tại các vùng sản xuất trọng điểm, rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng tại miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tuyến tính đã chạm giới hạn. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh và tuần hoàn không còn là lựa chọn mang tính định hướng, mà là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ nền tảng tăng trưởng.
Theo đó, cần tích hợp đầy đủ yếu tố vốn tự nhiên vào hệ thống hoạch định chính sách và tài chính quốc gia. Đất đai, nước, rừng, không khí cần được đo lường, theo dõi và phản ánh như các biến số kinh tế thực thụ. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về rủi ro khí hậu, suy thoái sinh thái và phát thải, gắn trực tiếp với hệ thống tín dụng, bảo hiểm và đầu tư công, sẽ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn. Khi thông tin về xâm nhập mặn, sụt lún, thiếu nước hay ô nhiễm được tích hợp vào đánh giá rủi ro, dòng vốn sẽ dịch chuyển từ khai thác ngắn hạn sang phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái, qua đó giảm thiểu tổn thất dài hạn cho ngân sách và khu vực tư nhân.
Thứ hai, tập trung vào triển khai thực chất kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp và công nghiệp. Trong nông nghiệp, phụ phẩm từ trồng trọt và thủy sản cần được coi là nguồn tài nguyên đầu vào cho năng lượng sinh khối, phân bón hữu cơ và vật liệu sinh học, giảm phát thải, nâng cao giá trị gia tăng cho khu vực nông thôn. Các mô hình canh tác tái sinh, sử dụng đất linh hoạt theo điều kiện sinh thái, giúp tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và ổn định sinh kế cho người dân. Trong công nghiệp, phát triển ngành công nghiệp môi trường, tái chế chất thải thành năng lượng và vật liệu xây dựng sẽ giảm áp lực chôn lấp, giảm ô nhiễm và tạo ra chuỗi giá trị mới gắn với đổi mới công nghệ.
Việc phát triển ngành công nghiệp môi trường sẽ giúp biến chất thải thành tài nguyên, tạo giá trị mới. Ảnh: PRO Việt Nam.
Thứ ba, vận hành hiệu quả thị trường các-bon và các công cụ tài chính xanh, triển khai thị trường các-bon theo lộ trình đã được phê duyệt gắn chặt với xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định đạt chuẩn quốc tế. Ngành nông nghiệp và lâm nghiệp có tiềm năng lớn trong cung ứng tín chỉ các-bon thông qua bảo vệ rừng, trồng rừng, giảm phát thải trong sản xuất lúa nước. Khi người dân và doanh nghiệp có thể chuyển các lợi ích môi trường thành dòng thu nhập ổn định, động lực tham gia chuyển đổi xanh sẽ được củng cố. Song song, các chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ lãi suất cho dự án xanh và tuần hoàn cần được triển khai minh bạch, hướng đúng đối tượng, nhằm giảm chi phí vốn và rủi ro đầu tư.
Thứ tư, xử lý ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại các đô thị và lưu vực sông trọng điểm. Ô nhiễm ảnh hưởng tới xếp hạng tín nhiệm quốc gia, khả năng thu hút đầu tư và chất lượng nguồn nhân lực. Đầu tư phục hồi sông ngòi, cải thiện chất lượng không khí, phát triển hạ tầng xanh cần được nhìn nhận như đầu tư kinh tế với tỷ suất hoàn vốn dài hạn cao thông qua giảm chi phí y tế, tăng năng suất lao động và nâng cao hình ảnh quốc gia trong mắt nhà đầu tư quốc tế.
Thứ năm, tăng cường năng lực chống chịu và thích ứng dựa vào tự nhiên. Đầu tư công và tư nhân cần ưu tiên các giải pháp thuận thiên, tận dụng chức năng phòng hộ của hệ sinh thái. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, mở rộng không gian cho nước, phát triển mô hình sinh kế thích ứng như lúa - tôm, phục hồi rừng ngập mặn sẽ giúp giảm rủi ro thiên tai và chi phí bảo vệ hạ tầng cứng, bảo vệ môi trường và giảm gánh nặng tài chính dài hạn cho toàn bộ nền kinh tế vùng.
Với hệ thống chính sách đã được ban hành tương đối đồng bộ và cam kết mạnh mẽ về chuyển đổi xanh, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến thách thức môi trường thành động lực phát triển mới. Khi các giải pháp trên được triển khai một cách nhất quán và gắn chặt với thị trường tài chính, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho tăng trưởng ổn định, tự cường và thịnh vượng trong dài hạn.
