Đánh thức ‘mỏ’ vật liệu xanh: [Bài cuối] Hình thành ngành công nghiệp tái chế

Xây dựng mạng lưới thu gom

Muốn hình thành một ngành công nghiệp tái chế, điều đầu tiên không phải là xây thêm nhà máy mà là bảo đảm nguồn nguyên liệu đầu vào được thu gom và vận chuyển ổn định.

Theo ông Phan Hữu Duy Quốc - Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Xây dựng số 1 (CC1), mục tiêu cuối cùng của TP.HCM không chỉ là xử lý chất thải hay giảm áp lực môi trường mà là hình thành một ngành công nghiệp vật liệu tái chế có quy mô đủ lớn để tham gia chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng của thành phố.

"Điểm nghẽn hiện nay không còn nằm ở công nghệ mà ở hạ tầng thu gom, trung chuyển và quản lý dòng vật chất. Nếu không tổ chức được chuỗi này, chất thải xây dựng sẽ rất khó trở thành nguồn nguyên liệu ổn định cho ngành tái chế", ông Phan Hữu Duy Quốc nhấn mạnh.

Theo ông Quốc, hệ thống tái chế trong tương lai không chỉ gồm các nhà máy xử lý mà phải được tổ chức thành một chuỗi khép kín, từ công trường phát sinh chất thải, điểm tập kết, trạm trung chuyển, trung tâm tái chế đến thị trường tiêu thụ sản phẩm. "Không thể chỉ xây nhà máy rồi chờ chất thải tự tìm đến. Muốn ngành tái chế phát triển, trước hết phải xây dựng được mạng lưới thu gom và trung chuyển đồng bộ", ông nói.

Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Hoàng Giang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Xây dựng Hà Nội cho biết, kinh nghiệm từ Hà Nội, Đà Nẵng và Quảng Ninh cho thấy các địa phương muốn phát triển tái chế chất thải xây dựng đều phải bắt đầu từ việc quy hoạch hệ thống thu gom và trung chuyển. Theo ông, một đô thị lớn không thể chỉ dựa vào vài nhà máy xử lý tập trung mà cần tổ chức chuỗi quản lý theo nhiều tầng, từ điểm phát sinh, điểm tập kết tạm thời, trạm trung chuyển cấp khu vực đến trung tâm tái chế.

Thực tế tại Hà Nội cho thấy dù đã có đề án và quy hoạch từ nhiều năm trước nhưng việc thiếu hạ tầng trung chuyển và hệ thống xử lý đồng bộ vẫn khiến tỷ lệ tái chế chưa đạt như kỳ vọng. Tương tự, Đà Nẵng và Quảng Ninh cũng phải dành nhiều thời gian khảo sát dòng phát sinh chất thải, quy hoạch vị trí trung chuyển trước khi phát triển các trung tâm tái chế quy mô lớn.

Bên cạnh hạ tầng vật lý, các chuyên gia cũng đề xuất xây dựng hệ thống quản lý bằng dữ liệu số. Toàn bộ quá trình phát sinh, vận chuyển, tập kết và xử lý chất thải xây dựng có thể được theo dõi bằng GPS và các nền tảng quản lý tập trung. Khi đó, mỗi chuyến xe đều được kiểm soát về nguồn gốc, điểm đến và khối lượng, hạn chế tình trạng thất thoát tài nguyên hoặc đổ bỏ trái phép.

Hình thành thị trường mới

GS.TS. Nguyễn Hồng Quân - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ICED) thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng kinh tế tuần hoàn không đơn thuần là câu chuyện xử lý chất thải mà là quá trình hình thành một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh. Nếu chỉ dừng lại ở việc thu gom, nghiền và tái chế thì chất thải xây dựng vẫn chỉ là một bài toán môi trường. Giá trị thực sự chỉ xuất hiện khi vật liệu tái chế trở thành hàng hóa có thể tham gia thị trường. Điều đó đòi hỏi sản phẩm tái chế không chỉ đạt yêu cầu kỹ thuật mà còn phải có thị trường tiêu thụ ổn định.

"Mục tiêu của tái chế không phải chỉ tạo thêm cát, đá hay vật liệu san lấp mà phải hướng tới những sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn", ông Quân nói.

Một trong những hướng đi được các chuyên gia đề xuất là phát triển bê tông thấm nước từ cốt liệu tái chế. Loại vật liệu này cho phép nước mưa thấm trực tiếp xuống nền đất thay vì chảy tràn trên bề mặt, góp phần giảm ngập, bổ sung nước ngầm và hạn chế hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Bên cạnh đó, vật liệu tái chế còn có thể được ứng dụng trong lớp móng đường, nền đường, gạch không nung và nhiều cấu kiện phục vụ xây dựng hạ tầng.

Ở góc độ doanh nghiệp, TS. Phạm Văn Thắng - Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Tập đoàn Máy xây dựng Việt Nam (Vinamac) cho rằng công nghệ hiện nay đã đủ khả năng biến phần lớn bê tông, gạch đá hay nhựa đường từ các công trình phá dỡ thành nguồn vật liệu mới.

"Điều quan trọng nhất hiện nay không phải là công nghệ mà là tạo được đầu ra ổn định cho sản phẩm tái chế. Nếu vật liệu không được sử dụng trong các công trình thì dù dây chuyền hiện đại đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả", ông Thắng nhận định.

Theo ông, nhiều quốc gia đã hình thành thị trường vật liệu tái chế thông qua các chính sách yêu cầu hoặc ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình giao thông, hạ tầng và đầu tư công. Đây cũng là hướng đi TP.HCM có thể tham khảo để tạo động lực cho doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư.

Bên cạnh thị trường tiêu thụ, nguồn vốn cũng là yếu tố quyết định trong giai đoạn đầu hình thành ngành công nghiệp tái chế.

"TP.HCM hiện có chính sách hỗ trợ lãi suất đối với các dự án thuộc lĩnh vực môi trường. Đây là nguồn lực quan trọng để doanh nghiệp đầu tư nhà máy, dây chuyền và phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn", ông Nguyễn Quang Thanh cho biết.

Theo cơ chế hiện hành, các dự án thuộc lĩnh vực môi trường có thể được hỗ trợ lãi suất tới 100% đối với khoản vay tối đa 200 tỷ đồng trong thời gian 7 năm. Trong bối cảnh tái chế chất thải xây dựng là lĩnh vực cần vốn đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài, chính sách này được kỳ vọng sẽ giúp giảm áp lực tài chính, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia thị trường.

Trong tầm nhìn đến năm 2045, TP.HCM đặt mục tiêu hướng tới tỷ lệ tái chế chất thải xây dựng khoảng 90%. Nếu đạt được mục tiêu này, những đống xà bần từng bị xem là gánh nặng sẽ trở thành nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển đô thị. 

Các chuyên gia cho rằng khi hạ tầng thu gom được hoàn thiện, nguồn nguyên liệu được bảo đảm, sản phẩm có đầu ra ổn định và dòng vốn được khơi thông, tái chế chất thải xây dựng sẽ không còn là hoạt động xử lý môi trường đơn thuần. Đó sẽ là nền tảng để TP.HCM hình thành một ngành công nghiệp vật liệu tái chế đúng nghĩa, vừa tạo thêm nguồn cung cho phát triển hạ tầng, vừa giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.