Đánh thức ‘mỏ’ vật liệu xanh: [Bài 1] Biến chất thải thành tài nguyên

Mỏ vật liệu trong lòng đô thị

Cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh, TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với hàng loạt dự án hạ tầng giao thông, chỉnh trang đô thị, cải tạo chung cư cũ và phát triển nhà ở. Đi cùng quá trình đó là lượng chất thải phát sinh từ hoạt động xây dựng, sửa chữa và phá dỡ công trình ngày càng gia tăng.

Ước tính mỗi ngày, TP.HCM phát sinh khoảng 15.000 - 20.000 tấn chất thải xây dựng. Nếu được thu gom, phân loại và tái chế bài bản, khối lượng này hoàn toàn có thể trở thành nguồn cung vật liệu đáng kể cho các công trình hạ tầng và xây dựng.

Thế nhưng, trong khi nhiều dự án vẫn đối mặt với tình trạng thiếu cát san lấp, vật liệu nền đường và các loại vật liệu xây dựng khác, phần lớn lượng xà bần vẫn chủ yếu được vận chuyển đi đổ bỏ hoặc chỉ sử dụng cho các mục đích san lấp đơn giản. Một nguồn tài nguyên có giá trị vì thế vẫn chưa được khai thác đúng mức.

Theo GS.TS. Đặng Mậu Chiến - Chủ tịch Hội đồng liên ngành Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Đại học Quốc gia TP.HCM, nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do cách nhìn nhận về loại vật liệu này. Theo ông Chiến, khi nhắc đến xà bần, nhiều người thường hình dung đó là những đống phế thải hỗn độn, khó có thể tái sử dụng. Tuy nhiên, kết quả khảo sát cho thấy phần lớn chất thải xây dựng gồm ba nhóm vật liệu chính là bê tông, gạch và vữa xi măng. Đáng chú ý, cả ba thành phần này đều thuộc nhóm vật liệu khoáng vô cơ, có khả năng tái chế rất cao.

Chính vì vậy, ông Chiến cho rằng, nếu tiếp tục coi xà bần là rác thải, đô thị sẽ chỉ nhìn thấy áp lực về xử lý, quỹ đất chôn lấp và môi trường. Nhưng khi thay đổi góc nhìn, đây lại là một nguồn khoáng sản thứ cấp có thể đưa trở lại chuỗi sản xuất, góp phần giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên và bổ sung nguồn vật liệu cho phát triển hạ tầng.

Giữ lại dòng tài nguyên

Theo ông Đặng Mậu Chiến, để biến chất thải xây dựng thành nguồn tài nguyên, điều quan trọng không bắt đầu từ nhà máy tái chế mà ngay từ công trường xây dựng.

Dù Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã xác định rõ định hướng ưu tiên tái sử dụng và tái chế thay vì chỉ tập trung xử lý cuối nguồn, việc triển khai trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn.

Một trong những nguyên nhân là chất thải xây dựng thường bị lẫn với các loại chất thải khác ngay trong quá trình thi công và phá dỡ công trình. Bản thân bê tông, gạch hay vữa đều có thể tái chế hoặc tận dụng cho nhiều mục đích khác nhau. Tuy nhiên, khi bị lẫn với rác sinh hoạt, gỗ, nhựa hay các loại chất thải khác, giá trị sử dụng của chúng giảm đi đáng kể.

"Nếu ngay từ công trường không có hướng dẫn phân loại thì hộp xốp, rác sinh hoạt hay các loại chất thải khác sẽ lẫn vào xà bần. Khi đó việc tái chế sẽ khó khăn hơn rất nhiều", ông Chiến phân tích.

Đồng quan điểm, TS. Phan Hữu Duy Quốc - Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Xây dựng số 1 (CC1) nhận định, việc phân loại ngay từ nơi phát sinh chính là mắt xích đầu tiên để giữ lại dòng vật liệu có khả năng tái chế. Chỉ khi không bị lẫn với các loại chất thải khác, bê tông, gạch và vữa mới giữ được chất lượng để tiếp tục đưa vào chu trình sản xuất.

Khi giữ được dòng vật liệu này ngay từ khâu phát sinh, giá trị mang lại không chỉ dừng ở việc giảm lượng chất thải phải xử lý. 

Theo TS. Nguyễn Hồng Quân, phân loại tại nguồn mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách quản lý vật liệu xây dựng sau khi công trình kết thúc vòng đời. Thay vì mô hình kinh tế tuyến tính với quy trình khai thác - sản xuất - sử dụng - thải bỏ, kinh tế tuần hoàn hướng tới việc kéo dài vòng đời của vật liệu, đưa các nguồn lực sau sử dụng quay trở lại chu trình sản xuất để tiếp tục tạo ra giá trị.

"Kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện môi trường mà trước hết là câu chuyện kinh tế. Đó là cách tạo ra giá trị mới từ các nguồn lực đã qua sử dụng", TS. Nguyễn Hồng Quân nhận định.

Theo ông, khi vật liệu được tái sử dụng nhiều lần, thành phố không chỉ giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới mà còn giảm lượng chất thải phải chôn lấp, giảm phát thải từ vận chuyển và giảm tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời xây dựng. Đây cũng là nền tảng để đô thị phát triển theo hướng xanh hơn, bền vững hơn và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực hiện có.

Theo tính toán của  TS. Phan Hữu Duy Quốc, nếu đạt mục tiêu tái chế khoảng 90%, TP.HCM có thể tạo ra khoảng 5 - 6 triệu tấn vật liệu xây dựng mỗi năm. Đây sẽ là nguồn cung đáng kể cho các công trình hạ tầng, góp phần giảm áp lực khai thác cát, đá và các loại khoáng sản tự nhiên.