Gần một thế kỷ trước, một nhà báo Argentina hình dung cầu thủ lý tưởng của xứ sở tango là một chàng trai nhỏ người, tóc đen rối, gương mặt từng trải và nụ cười láu lỉnh.
Khi ấy, Diego Maradona còn chưa ra đời. Lionel Messi cũng phải hơn nửa thế kỷ sau mới xuất hiện. Nhưng hình tượng được Borocoto, Tổng biên tập Tạp chí thể thao El Grafico, phác họa năm 1928 dường như vẫn hiện diện khi Argentina đánh bại Anh, lần thứ hai liên tiếp giành quyền vào chung kết World Cup.
Phía sau tấm vé chung kết không chỉ là tài năng của Messi, chiến thuật của Scaloni, mà còn là câu chuyện về cách một quốc gia nhập cư biến môn thể thao của người Anh thành biểu tượng của chính mình, rồi từ vị thế kẻ đi tìm bản sắc trở thành thế lực khiến phần còn lại của thế giới muốn lật đổ.
Enzo Fernandez ăn mừng sau bàn gỡ hòa 1-1 vào lưới Anh đêm 15/7. Ảnh: FIFA.
Những cậu bé chưa bao giờ rời đường phố
Người Anh đưa bóng đá tới Argentina vào cuối thế kỷ XIX, cùng đường sắt, dòng vốn đầu tư và những cộng đồng góp phần hình thành Buenos Aires hiện đại. Dấu vết ấy đến nay vẫn còn trong tên các CLB như Newell’s Old Boys, River Plate hay Arsenal.
Trong tiếng lóng bóng đá Argentina, “orsai” là cách đọc chệch của “offside”, còn “crack” được dùng để gọi một cầu thủ xuất chúng. Có thời, những trận bóng phong trào còn bắt đầu bằng câu hỏi “Aurieli?” - cách người địa phương biến âm câu tiếng Anh “Are you ready?”.
Nhưng càng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ người Anh, bóng đá Argentina càng muốn tìm một con đường khác. “Nếu họ thích bóng dài, chúng tôi chọn chuyền ngắn. Nếu họ coi trọng những đường chuyền, chúng tôi đề cao rê bóng”, Jorge Valdano, nhà vô địch World Cup 1986 mô tả sự đối lập mà người Argentina chủ động xây dựng.
Anh là nền bóng đá mà Argentina từng học hỏi, trước khi biến sự khác biệt với người Anh thành một phần bản sắc. Xa hơn, họ cần một nhân vật có thể đại diện cho cách chơi ấy. Đó là “pibe” - cậu bé đường phố.
Theo nhà báo, nhà văn Jonathan Wilson, tác giả cuốn "Angels With Dirty Faces: The Footballing History of Argentina", mô tả của Borocoto về cầu thủ lý tưởng khiến nhiều người ngày nay liên tưởng ngay đến Maradona. Nhỏ người, tóc đen rối, gương mặt từng trải và nụ cười tinh quái. Và “pibe” không phải hình mẫu được tạo ra từ học viện hay phòng tập.
Cậu ta lớn lên trên những mặt sân chật hẹp, nơi luôn có nhiều người hơn khoảng trống. Không có nhiều thời gian để suy nghĩ, cậu phải xử lý bóng nhanh. Không vượt trội về thể hình, cậu phải né những cú va chạm. Không sở hữu lợi thế nào ngoài trái bóng, cậu phải học cách xoay xở, đánh lừa đối thủ và tận dụng mọi cơ hội có thể. Kỹ thuật, sự ngẫu hứng và nét láu lỉnh từ đó trở thành những phẩm chất được gắn với bóng đá Argentina.
Cú đánh đầu quyết định, ấn định chiến thắng 2-1 của Lautaro Martinez. Ảnh: FIFA.
Pablo Alabarces, Giáo sư văn hóa đại chúng Đại học Buenos Aires thừa nhận, báo chí thể thao Argentina đầu thế kỷ XX có vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình tượng cầu thủ mang bản sắc dân tộc. Quá trình ấy diễn ra đúng lúc xã hội Argentina đang tìm kiếm những biểu tượng có thể kết nối các cộng đồng khác nhau.
Ngày ấy, Argentina là một trong những quốc gia tiếp nhận người nhập cư lớn nhất thế giới. Người Italy, Tây Ban Nha, Đông Âu và nhiều vùng khác liên tục đổ về. Theo Reuters, năm 1910, khoảng một nửa dân số Buenos Aires là người sinh ra ở nước ngoài. Giữa thành phố gồm nhiều ngôn ngữ, nguồn gốc và cộng đồng. Bóng đá trở thành một trong những chất keo hiếm hoi có thể kết nối tất cả.
Trên sân, nguồn gốc gia đình dần nhường chỗ cho màu áo CLB và đội tuyển. Ngoài sân, “pibe” trở thành hình tượng mà nhiều tầng lớp có thể nhận ra. Một cậu bé không sở hữu nhiều thứ, nhưng đủ kỹ năng và sự khôn ngoan để vượt qua hoàn cảnh.
Maradona sau này là hiện thân đầy đủ nhất của hình tượng ấy. “Bàn tay của Chúa”, những pha rê bóng, cách đối đầu với đối thủ và vị thế của ông trong xã hội Argentina đều kết hợp tài năng với sự nổi loạn, nghệ thuật với mánh khóe, vẻ mong manh với khả năng thách thức những thế lực lớn hơn.
Messi có diện mạo khác. Anh ít ồn ào, ít khiêu khích và dành phần lớn sự nghiệp ở châu Âu. Nhưng trong cách bóng dính vào chân, khả năng thoát khỏi những vòng vây chật hẹp và vóc dáng không vượt trội, người Argentina vẫn có thể nhìn thấy một “pibe” khác.
Ở đội tuyển hiện nay, tinh thần ấy không chỉ nằm ở Messi. Nó xuất hiện trong sự quyết liệt của hậu vệ Lisandro Martínez, các cuộc tranh chấp của tiền vệ Leandro Paredes và đặc biệt trong những màn đấu trí của Emiliano Martínez. Thủ môn Argentina có thể nói chuyện với đối thủ, kéo dài khoảng lặng trước cú sút hoặc sử dụng cử chỉ để làm người đứng trên chấm phạt đền mất tập trung. Với người ngoài, đó có thể là hành vi khiêu khích. Với nhiều người Argentina, nó là sự tiếp nối của “viveza criolla” - khả năng xoay xở, đọc tình thế và khai thác mọi lợi thế mà cuộc chơi cho phép.
Valdano từng cho rằng chính thứ kiến thức thực chiến ấy giúp Argentina vượt qua Pháp trong trận chung kết World Cup 2022, khi đối thủ 2 lần kéo trận đấu trở lại thế cân bằng. “Kiến thức thực chiến và sự láu lỉnh giúp chúng tôi chiến thắn. Đó là điều người Argentina học được từ ngoài đường phố”, ông nói.
Messi trở thành cầu thủ hiếm hoi dự 3 trận chung kết World Cup. Ảnh: FIFA.
Khi nhà vô địch đứng một mình
Những cầu thủ Argentina ngày nay được đào tạo trong các học viện hiện đại, chơi cho những CLB hàng đầu và được hỗ trợ bởi hệ thống phân tích dữ liệu ngày càng phức tạp. Nhưng đội tuyển vẫn kể về mình bằng những giá trị của đường phố, từ kỹ thuật, khả năng chịu đựng, đến sự lì lợm và bản năng chiến thắng.
Đó cũng là một nghịch lý của Argentina. Một trong những cường quốc lớn nhất bóng đá thế giới vẫn nhìn mình như đội bóng phải chiến đấu chống lại hoàn cảnh, đối thủ và đôi khi là cả phần còn lại. Sau chiến thắng trước Anh, hình ảnh “Argentina chống lại cả thế giới” tiếp tục xuất hiện trên mạng xã hội. Khẩu hiệu ấy từng được sử dụng trong hành trình vô địch tại Qatar, nhưng đến World Cup 2026, nó mang một ý nghĩa khác.
Bốn năm trước, Argentina còn là đội tuyển được nhiều khán giả trung lập ủng hộ vì Messi chưa từng vô địch thế giới. Hành trình tại Qatar được nhìn như cơ hội cuối để một trong những cầu thủ vĩ đại nhất hoàn tất bộ sưu tập danh hiệu. Nhưng bây giờ, Argentina không còn là đội đi tìm chiếc cúp còn thiếu. Họ là đương kim vô địch, đã giành thêm những danh hiệu Copa America và lần thứ hai liên tiếp vào chung kết World Cup. Từ đội bóng được chờ đợi hoàn tất một câu chuyện đẹp, Argentina trở thành thế lực mà người ta muốn chứng kiến bị đánh bại.
Đây là số phận thường thấy của các đội tuyển thống trị. Khi một tập thể chiến thắng đủ lâu, khán giả trung lập bắt đầu mong chờ một trật tự mới. Câu hỏi không còn là Argentina có thể đi xa đến đâu, mà là ai đủ sức ngăn họ.
Tại Mỹ Latin, tâm lý ấy được cô đọng trong cụm từ “America Latina menos Argentina” - “Mỹ Latin, trừ Argentina”. Đó không phải khẩu hiệu chính thức và cũng không đại diện cho toàn bộ khu vực. Messi vẫn là một trong những cầu thủ được yêu mến nhất tại Brazil, Colombia, Mexico và nhiều quốc gia khác. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ cá nhân Messi có thể được ngưỡng mộ, nhưng đội tuyển Argentina lại thường trở thành đối thủ mà người ta muốn chứng kiến thất bại.
Một phần nguyên nhân nằm ở thành tích. Với 3 chức vô địch World Cup và hàng loạt danh hiệu Copa America, Argentina đã thắng quá nhiều trận quan trọng, loại quá nhiều đối thủ trong khu vực và chiếm một vị trí quá lớn trong lịch sử bóng đá Nam Mỹ. Mỗi thế hệ cổ động viên ở các quốc gia láng giềng đều có thể mang theo ký ức về một trận thua trước Argentina. Khi những thất bại ấy được tích tụ qua nhiều thập kỷ, việc cổ vũ cho đối thủ trở thành cách tìm kiếm sự thay đổi.
Niềm vui vỡ òa của đội tuyển Argentina sau khi vượt qua Anh ở bán kết. Ảnh: FIFA.
Nhưng thành tích không phải nguyên nhân duy nhất. Bóng đá Argentina từ lâu kết hợp kỹ thuật với tính cạnh tranh khắc nghiệt. Các cầu thủ sẵn sàng tranh cãi, gây sức ép, ăn mừng cuồng nhiệt và biến trận đấu thành cuộc đấu tâm lý. Những phẩm chất khiến họ trở nên mạnh mẽ trong mắt người hâm mộ trong nước cũng có thể khiến họ khó được yêu mến từ bên ngoài.
Hiệp 1 trận bán kết với Anh là ví dụ. Những pha va chạm, lời nói và màn khiêu khích chủ động của đội bóng Nam Mỹ khiến trận cầu như bị vỡ vụn. Nhiều khán giả thậm chí liên tưởng đến "Trận chiến Nuremberg", giữa Bồ Đào Nha và Hà Lan tại vòng 1/8 World Cup 2006, nơi có tới 4 thẻ đỏ và 16 thẻ vàng được rút ra.
World Cup 2026 khiến sự soi xét ấy lớn hơn. Từ vòng bảng đến các trận loại trực tiếp, nhiều quyết định của trọng tài và VAR liên quan tới Argentina trở thành chủ đề tranh luận. Messi chỉ nhận thẻ vàng sau pha phạm lỗi với Aïssa Mandi trong trận gặp Algeria. Bàn gỡ của Ai Cập tại vòng 1/8 bị hủy sau khi VAR xác định Lisandro Martínez bị phạm lỗi ở đầu tình huống. Đến tứ kết, Breel Embolo nhận thẻ vàng thứ 2 vì bị xác định ăn vạ trong pha tranh chấp với Paredes.
Trưởng ban trọng tài FIFA Pierluigi Collina khẳng định các quyết định đều phù hợp với luật. Tuy nhiên, những giải thích chuyên môn không ngăn được cụm từ “VAR-gentina” lan rộng trên mạng xã hội. Từ một cách chơi chữ, nó trở thành biểu tượng cho quan điểm của một bộ phận người hâm mộ rằng Argentina đang có "vị thế" đặc biệt trong bóng đá thế giới.
Hành trình của đội bóng cũng bị đặt dưới kính hiển vi. Trước trận bán kết gặp Anh, đối thủ có thứ hạng FIFA cao nhất mà Argentina chạm trán chỉ đứng thứ 19 thế giới. Algeria, Jordan, Áo, Cape Verde, Ai Cập và Thụy Sĩ tạo nên một nhánh đấu bị đánh giá là thuận lợi hơn hành trình của nhiều ứng viên khác.
Điều đó phần nào đến từ hệ thống phân hạt giống nhằm tránh để các đội mạnh gặp nhau quá sớm. Nhưng khi đội hưởng lợi là nhà đương kim vô địch, lại sở hữu Messi, mọi cách tổ chức giải đấu cũng dễ bị diễn giải thành sự ưu ái.
Messi cùng đồng đội tiếp tục xô đổ một loạt kỷ lục World Cup. Ảnh: FIFA.
Tuy nhiên, phía sau những tranh cãi là một thực tế quan trọng hơn. Argentina đã xây dựng được một đội tuyển ổn định trong nhiều năm. Scaloni tiếp quản tập thể rạn vỡ sau World Cup 2018, khi niềm tin vào đội tuyển xuống thấp và việc phụ thuộc vào Messi trở thành vấn đề kéo dài. Ông không tiến hành một cuộc cách mạng ồn ào, mà từng bước thay đổi nhân sự, giữ lại những cựu binh cần thiết và trao cơ hội cho thế hệ mới.
Qua thời gian, Argentina hình thành một bộ khung hiểu rõ vai trò của từng người. Tờ Guardian nhận xét, họ có thể kiểm soát bóng, phản công, phòng ngự thấp hoặc biến trận đấu thành cuộc đấu thể lực và tinh thần. Messi vẫn là trung tâm, nhưng đội tuyển không còn chờ anh giải quyết mọi vấn đề. Các cầu thủ xung quanh di chuyển, tranh chấp và tạo ra cấu trúc đủ vững để tài năng của thủ quân trở thành lợi thế lớn nhất, thay vì gánh nặng duy nhất.
Sự ổn định ấy giúp Argentina chiến thắng theo nhiều cách. Họ có thể vượt qua đối thủ bằng kỹ thuật, bằng tổ chức hoặc bằng khả năng chịu đựng khi trận đấu rời khỏi kế hoạch ban đầu. Vì thế, một nhánh đấu thuận lợi hay vài quyết định gây tranh cãi không thể giải thích toàn bộ việc Argentina lần thứ hai liên tiếp vào chung kết World Cup.
Gần một thế kỷ sau bài viết của Borocoto, hình tượng “pibe” vẫn sống trong đội tuyển Argentina, dù những cậu bé ngày nay trưởng thành ở các học viện và thi đấu trên những sân vận động hiện đại nhất thế giới.
Cậu bé tóc rối năm 1928 không chỉ đại diện cho người rê bóng đẹp nhất. Cậu còn là cầu thủ biết đứng dậy sau va chạm, biết sống sót trong một trận đấu hỗn loạn và biết sử dụng mọi thứ mình có để giành chiến thắng.
Argentina hiện nay cũng vậy. Họ được ngưỡng mộ bởi tài năng, bị phản đối bởi cách chiến thắng và bị soi xét bởi vị thế đã xây dựng. Càng tiến gần chiếc cúp thứ hai liên tiếp, đội bóng của Scaloni càng phải thi đấu trong cảm giác rằng phần còn lại đang chờ họ thất bại.
Nhưng đó có lẽ cũng là hoàn cảnh phù hợp nhất với cách Argentina nhìn về chính mình. Một cường quốc bóng đá vẫn bước ra sân như cậu bé đường phố, mang theo trái bóng, sự láu lỉnh và niềm tin rằng muốn chiến thắng, trước hết phải biết tồn tại.
