Điện đi trước làm động lực cho tăng trưởng xanh
Nhu cầu tiêu thụ điện tăng cao đang đặt ra thách thức gay gắt đối với việc tăng cường tính linh hoạt cho hệ thống điện quốc gia nhằm khai thác tối đa các nguồn năng lượng tái tạo. Trong 15 năm qua, cơ cấu tiêu thụ năng lượng đang dịch chuyển mạnh mẽ theo xu thế điện hóa, khi tỷ lệ tiêu thụ điện trong tổng năng lượng cuối cùng đã tăng mạnh từ 18,3%năm 2010 lên 30% vào năm 2025.
Theo TS Nguyễn Ngọc Hưng - Trưởng Phòng Kinh tế năng lượng, Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) lý giải, điều này đồng nghĩa với việc điện năng hiện chiếm gần một phần ba nhu cầu tiêu thụ năng lượng cuối cùng và đang từng bước thay thế các dạng năng lượng truyền thống khác. Biểu hiện cụ thể là việc các doanh nghiệp công nghiệp chủ động đầu tư chuyển đổi sang sử dụng lò điện, người dân tăng sửu dụng thiết bị điện sinh hoạt, và xu hướng chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện.
Nhiều chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tại các khu công nghiệp. Ảnh: Venergy.
Ngoài làn sóng phát triển công nghiệp và xây dựng, nhu cầu điện trong tương lai gần nhiều khả năng sẽ được dẫn dắt bởi sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu (Data Center) cùng xu hướng chuyển đổi xanh mạnh mẽ của ngành giao thông vận tải. Đặc biệt, nhu cầu điện năng khổng lồ phục vụ cho mục tiêu sản xuất hydro xanh trong thập kỷ tiếp theo sẽ trở thành động lực chính định hình và thúc đẩy tiến trình chuyển dịch năng lượng sang các nguồn tái tạo.
Dưới góc nhìn chuyên gia, ông Trần Quốc Tâm - Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP.HCM, nhận định rằng năng lượng tái tạo sẽ là nguồn lực quan trọng nhất để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng. Tuy nhiên, tiềm năng này chỉ có thể được phát huy tối đa nếu đi kèm với hệ thống lưu trữ năng lượng đồng bộ. Do lưới điện hiện nay vẫn phải vận hành theo nguyên tắc cân bằng tức thời giữa cung và cầu, việc thiếu năng lượng lưu trữ ở quy mô lớn đang là "điểm nghẽn" lớn nhất đối với sự phát triển của điện gió và điện mặt trời tại Việt Nam.
Nỗ lực đứng vững trước khủng hoảng năng lượng và khí hậu
Theo Bộ Công Thương, dự báo nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vẫn không ngừng gia tăng. Tính riêng về điện thương phẩm, dự kiến đến năm 2030, nhu cầu sẽ tăng từ 74-94% so với năm 2025, tương đương việc tăng từ mức 288 tỷ kWh năm 2025 lên ngưỡng 500,4 - 557,8 tỷ kWh năm 2030.
Bên cạnh áp lực nội tại, ngành năng lượng Việt Nam ngày càng chịu tác động sâu sắc từ những biến động địa chính trị bên ngoài. Minh chứng rõ nét là cuộc khủng hoảng khu vực Trung Đông vừa qua đã trực tiếp đẩy giá xăng dầu trong nước tăng cao, góp phần kéo Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 5 năm 2026 tăng 5,6% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức cao nhất kể từ năm 2022 trở lại đây.
Đối với Việt Nam, Lĩnh vực năng lượng chiếm tới 66% tổng phát thải khí nhà kính toàn quốc vào năm 2020 và có thể chạm mức 73% vào năm 2030 nếu không có giải pháp giảm phát thải. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, đây là lĩnh vực then chốt quyết định sự thành bại của mục tiêu Net-Zero của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với hai cuộc khủng hoảng cùng khởi nguồn từ năng lượng hóa thạch, đó là khủng hoảng khí hậu và khủng hoảng năng lượng.
Dự kiến chi phí đầu tư cho phát triển lưới điện đến năm 2030 cần 18,1 tỷ USD. Ảnh: Trung Nguyên.
Từ khi thông qua Tuyên bố Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), Việt Nam đã xây dựng, sửa đổi, bổ sung nhiều cơ chế chính sách quan trọng, tạo thuận lợi huy động nguồn vốn trong và ngoài nước cho phát triển năng lượng. Tuy nhiên, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long nhận định, tình hình huy động nguồn lực thực hiện JETP tại Việt Nam còn chậm. Đến nay, mới có 3 dự án huy động thành công gần 800 triệu USD từ nguồn tài chính JETP, gồm Dự án đường dây truyền tải điện Thành phố Hồ Chí Minh - Bình Dương (78 triệu USD); dự án mở rộng Nhà máy Thuỷ điện Trị An (79 triệu USD) và Dự án Thuỷ điện tích năng Bắc Ái (565 triệu USD).
Giai đoạn 2026-2030, thực hiện điều chỉnh Quy hoạch điện VIII, tổng nguồn vốn cần huy động để phát triển nguồn và lưới điện tại Việt Nam lên tới 136,3 tỷ USD. Trong đó, đầu tư cho phát triển nguồn điện cần 118,2 tỷ USD; đầu tư cho phát triển lưới điện cần 18,1 tỷ USD. Những nỗ lực từ Bộ Công Thương và các bộ, ngành trong việc xây dựng chính sách huy động nguồn lực từ JETP sẽ đóng vai trò quan trọng, tạo điều kiện cho mọi tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nước, các định chế tài chính quốc tế và các quốc gia hỗ trợ phát triển nguồn năng lượng tại Việt Nam.
Ngoại giao xanh và hợp tác quốc tế: Đòn bẩy hiện thực hóa cam kết
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều quốc gia, nền kinh tế lớn cùng các doanh nghiệp và định chế tài chính quốc tế đang đẩy mạnh cam kết về trung hòa các-bon, gia tăng dòng vốn đầu tư vào năng lượng sạch, công nghệ phát thải thấp, kinh tế tuần hoàn và tài chính xanh.
Hòa chung dòng chảy đó, Việt Nam nhất quán thúc đẩy tăng trưởng xanh, phát triển bền vững, chủ động triển khai chuyển đổi năng lượng công bằng gắn liền với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Chia sẻ về xu hướng này, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang cho biết, cam kết Net-Zero không chỉ thể hiện trách nhiệm cao của Việt Nam đối với cộng đồng quốc tế, mà còn là một lựa chọn chiến lược quan trọng nhằm tạo ra các động lực tăng trưởng mới, đồng thời nâng cao sức chống chịu và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trước các biến động toàn cầu.
Thời gian qua, Việt Nam đã chủ động và tích cực thúc đẩy đối thoại thông qua các cơ chế đa phương về khí hậu và chuyển đổi xanh. Điển hình là việc tham gia sâu rộng vào Diễn đàn Tương lai ASEAN, Hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn đối tác vì tăng trưởng xanh và mục tiêu toàn cầu P4G vào năm 2025, và sắp tới đây là Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) năm 2027. Khi đăng cai tổ chức các diễn đàn này, Việt Nam luôn đưa nội dung tăng trưởng xanh và Net-Zero vào nhóm ưu tiên nghị sự hàng đầu, khẳng định mong muốn thúc đẩy đối thoại và định hình các ưu tiên hợp tác khu vực.
Song song đó, quan hệ giữa Việt Nam và các đối tác quốc tế ngày càng đi vào chiều sâu. Chuyển đổi năng lượng và thực hiện Net-Zero luôn là những nội dung hợp tác trọng tâm trong tất cả các cuộc trao đổi cấp cao giữa lãnh đạo Việt Nam với lãnh đạo các nước cũng như các tổ chức quốc tế. Thông qua các khuôn khổ hợp tác mang tính chiến lược như Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP), Đối tác chiến lược xanh, các chương trình hợp tác tín chỉ các-bon và phát triển bền vững, công tác đối ngoại đã góp phần quan trọng trong việc khai thông, kết nối các nguồn lực quốc tế về tài chính, công nghệ, tri thức và kinh nghiệm quản trị. Đây chính là bệ phóng vững chắc giúp Việt Nam đẩy nhanh tiến trình chuyển dịch năng lượng và hiện thực hóa mục tiêu Net-Zero vào năm 2050.
Quy hoạch phát triển điện quốc gia đã định hướng việc phát triển hệ thống BESS nhằm phục vụ nhu cầu hệ thống và tích hợp với năng lượng tái tạo. Các hệ thống này được bố trí phân tán gần các trung tâm nguồn điện gió, điện mặt trời hoặc đặt trực tiếp trên hệ thống điện tại các trung tâm phụ tải, hướng tới mục tiêu đạt tổng công suất khoảng 10.000 - 16.300 MW vào năm 2030. Trong đó, quy định bắt buộc đối với các dự án điện mặt trời tập trung phát triển mới là phải kết hợp lắp đặt pin lưu trữ với tỷ lệ tối thiểu 10% công suất và khả năng tích trữ trong 2 giờ.
Theo tính toán cân đối của Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (NSMO), phụ tải và khả năng cung ứng điện tại miền Trung và miền Nam hiện tương đối ổn định nên chưa xuất hiện nhu cầu cấp bách phải sử dụng BESS. Ngược lại, miền Bắc với đặc thù phụ tải đỉnh tăng cao bất thường vào mùa nắng nóng trong khi nguồn cung tại chỗ hạn chế sẽ là khu vực được tập trung ưu tiên hàng đầu để phát triển hệ thống lưu trữ.
