Ngành nông nghiệp toàn cầu đang đối mặt với áp lực khổng lồ: phải nuôi sống 9,7 tỷ người vào năm 2050 trong khi tài nguyên đất và nước ngày càng cạn kiệt. Dù công nghệ số được kỳ vọng là đòn bẩy, thực tế cho thấy các sáng kiến hiện nay vẫn còn rời rạc và thiếu tính liên kết. Báo cáo Lộ trình Đổi mới Nông nghiệp Kỹ thuật số và Trí tuệ Nhân tạo vừa được FAO công bố đã đưa ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới. Đây là bản kế hoạch hành động 3 năm, không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn đi sâu vào các ứng dụng thực tế, nhằm giải quyết triệt để 5 nhiệm vụ chiến lược của ngành nông nghiệp hiện đại.
Tối ưu hóa dữ liệu canh tác
Thách thức lớn nhất đối với người sản xuất hiện nay là sự thiếu hụt dữ liệu chính xác ngay tại cánh đồng, hay theo cách gọi của FAO là khoảng trống thông tin thực địa. Nông dân thường phải ra quyết định dựa trên kinh nghiệm cũ, vốn không còn phù hợp với tình hình thời tiết cực đoan. Lộ trình của FAO khẳng định rằng công nghệ phải giúp kết nối dữ liệu toàn cầu với kiến thức bản địa để tối ưu hóa canh tác.
Báo cáo dẫn chứng giải pháp TinyML đang được áp dụng cho các mô hình trồng xen cà phê và chuối. Hệ thống này sử dụng các vi điều khiển tích hợp vào thiết bị cảm biến giá rẻ để phát hiện tình trạng căng thẳng nước của cây trồng theo thời gian thực. Nhờ đó, nông dân có thể can thiệp tưới tiêu chính xác, giúp tăng hiệu quả sử dụng nước và khả năng chống chịu hạn hán.
Nông dân thời đại số sử dụng máy tính bảng để theo dõi dữ liệu mùa vụ ngay trên cánh đồng lúa. Ảnh: FAO.
Ở quy mô lớn hơn, hệ thống COMPASS sử dụng dữ liệu quan sát trái đất từ vệ tinh để hỗ trợ nông dân trồng mía và lúa mì. Công nghệ này giúp xác định các yếu tố gây ra khoảng cách năng suất giữa tiềm năng và thực tế, đồng thời cung cấp hỗ trợ nông học trực tiếp cho các hợp tác xã và doanh nghiệp. Việc ứng dụng các công nghệ phân tích dữ liệu này giải quyết trực tiếp Nhiệm vụ 1 và Nhiệm vụ 5 của lộ trình, chuyển đổi phương thức canh tác từ thụ động sang chủ động dựa trên dữ liệu.
Minh bạch chuỗi cung ứng
Đối với khối doanh nghiệp và thương mại, vướng mắc lớn nhất nằm ở sự thiếu minh bạch thị trường và rủi ro an toàn thực phẩm. Nhiệm vụ số 2 của FAO tập trung vào việc mở khóa tiếp cận thị trường công bằng, giảm thiểu các khâu trung gian kém hiệu quả.
Công nghệ AI đang được ứng dụng để giải quyết vấn đề truy xuất nguồn gốc và an toàn vệ sinh. Báo cáo giới thiệu mô hình AI for Food Safety, sử dụng các thuật toán học máy để phân tích dữ liệu gen (WGS) nhằm xác định nguồn gốc các mầm bệnh như Listeria trong thực phẩm. Hệ thống hiện đạt độ chính xác khoảng 85% trong việc phân biệt nguồn gốc mầm bệnh từ thịt hay các nguồn khác. Điều này giúp các doanh nghiệp chế biến thủy sản và thực phẩm chủ động loại bỏ rủi ro trước khi xuất khẩu, bảo vệ uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, để ứng phó với thiên tai, FAO đề xuất giải pháp FarmShield - một mô hình bảo hiểm vi mô cho nông dân nhỏ. Thay vì quy trình đánh giá thiệt hại thủ công tốn kém và chậm chạp, hệ thống sử dụng học máy để phân tích hình ảnh vệ tinh và dữ liệu thời tiết, từ đó đánh giá rủi ro chính xác và kích hoạt chi trả nhanh chóng. Đây là giải pháp thực tế cho Nhiệm vụ 3 về xây dựng hệ thống sẵn sàng ứng phó rủi ro, giúp nông dân có nguồn lực tài chính để tái sản xuất ngay sau thiên tai.
Công nghệ vệ tinh và AI giúp nông dân quản lý chính xác từng gốc cây, tối ưu hóa nguồn nước và năng suất. Ảnh: FAO.
Chuẩn hóa cơ chế quản trị
Một điểm yếu cố hữu của chuyển đổi số nông nghiệp là tình trạng các dự án thí điểm "chết yểu" sau khi hết tài trợ vì thiếu mô hình tài chính bền vững. Để giải quyết vấn đề này, chương 4 của báo cáo vạch ra một lộ trình 3 năm rõ ràng với các cột mốc cụ thể, bao gồm các cuộc đối thoại thường niên để cập nhật công nghệ và mở rộng quy mô các giải pháp đã được kiểm chứng.
FAO đề xuất chuyển từ các hệ thống tập trung sang mô hình liên kết, cho phép các đối tác chia sẻ dữ liệu và công cụ qua Cổng thông tin STI mà vẫn giữ quyền kiểm soát tài sản số của mình. Đặc biệt, Bộ công cụ quản trị AI được đưa ra để giúp các nhà quản lý và nhà đầu tư sàng lọc dự án hiệu quả. Bộ công cụ này đưa ra bảng tiêu chí đánh giá nghiêm ngặt, phân chia thành các yếu tố "bắt buộc" và "nên có".
Một nông dân tại châu Phi sử dụng điện thoại di động để tiếp cận thông tin thị trường và dịch vụ tài chính. Ảnh: FAO.
Theo đó, một dự án công nghệ muốn được triển khai phải chứng minh được khả năng giải quyết một vấn đề cấp bách tại địa phương, có sự tham gia của người dùng cuối trong khâu thiết kế, và quan trọng nhất là phải có kế hoạch tài chính để duy trì vận hành sau khi bàn giao. Lời kêu gọi hành động từ FAO rất rõ ràng: Các bên liên quan cần tham gia ngay vào cộng đồng chung, tài trợ cho các nhiệm vụ cụ thể và sử dụng các dịch vụ chia sẻ để cùng xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp bao trùm và an toàn.
