Bài toán xây dựng mạng lưới thủy lợi hiện đại
Trung Quốc hiện chỉ sở hữu khoảng 6% nguồn nước ngọt toàn cầu, nhưng phải đáp ứng nhu cầu của gần 1,4 tỷ người - tương đương 20% dân số thế giới. Lượng nước còn cung cấp dồi dào cho nền kinh tế đã và đang đóng góp hơn 18% GDP toàn cầu.
Áp lực lớn về tài nguyên nước khiến Trung Quốc đối mặt với nhiều thách thức, chủ yếu liên quan đến chất lượng nước và sự phân bổ không đồng đều theo không gian, thời gian.
Theo các thống kê, lượng nước bình quân đầu người của Trung Quốc đã giảm xuống mức đáng lo ngại, chỉ bằng khoảng 35% trung bình thế giới. Gần 2/3 số thành phố rơi vào tình trạng thiếu nước, trong khi nhu cầu sử dụng ngày càng gia tăng ở nhiều lĩnh vực.
Nhà máy thủy điện Baihetan - mắt xích quan trọng trong chiến lược năng lượng sạch của Trung Quốc. Ảnh: CFP.
Tháng 3/2024, Thủ tướng Lý Cường, trong Báo cáo công tác Chính phủ trình tại kỳ họp thứ tư Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa XIV, đã nhấn mạnh nhiệm vụ “đẩy nhanh xây dựng mạng lưới nước hiện đại” như một ưu tiên trọng tâm.
Dữ liệu đến cuối năm 2024 cho thấy Trung Quốc đã xây dựng 95.000 hồ chứa, triển khai khoảng 200 dự án thủy lợi quy mô lớn và trung bình, phát triển gần 7.000 khu tưới tiêu và hoàn thiện hơn 310.000 km đê điều. Tổng dung tích trữ nước của cả nước đã vượt mốc 1.000 tỷ mét khối.
Song song với phát triển hạ tầng, Trung Quốc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý tài nguyên nước. Khoảng 26 triệu thực thể liên quan đến nước, bao gồm sông, hồ và công trình thủy lợi, đã được số hóa và giám sát thông qua hệ thống vệ tinh, radar và các trạm quan trắc.
Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 được các nhà lãnh đạo đánh giá là đầy triển vọng. Tuy nhiên, vẫn còn những băn khoăn về khả năng giải quyết triệt để vấn đề nước của Trung Quốc.
Bộ trưởng Tài nguyên nước Lý Quốc Anh từng cảnh báo rằng quốc gia này vẫn đang đối mặt với “những thách thức nghiêm trọng về khan hiếm nước”, bất chấp những nỗ lực đầu tư hạ tầng trong thời gian qua.
Theo ông, gần 70% các cụm đô thị, hơn 90% các cơ sở năng lượng và trên 60% các vùng sản xuất lương thực trọng điểm đều nằm tại các khu vực khan hiếm nước, đối mặt với rủi ro cao về an ninh nguồn nước.
Hợp tác quản lý nước xuyên biên giới
Các giải pháp công trình từ phía cung của Trung Quốc cũng tiềm ẩn rủi ro riêng. Các dự án chuyển nước có thể làm giảm dòng chảy hạ lưu, như đã thấy qua tác động của hồ chứa Đan Giang Khẩu đối với sông Hán.
Dự án "siêu đập thủy điện" trên sông Tây Tạng Yarlung Zangbo - được Thủ tướng Trung Quốc gọi là “dự án thế kỷ” - đang làm dấy lên lo ngại tại các quốc gia hạ nguồn như Ấn Độ và Bangladesh.
Tháng 1/2025, New Delhi đã chính thức bày tỏ quan ngại với Bắc Kinh, trong khi Bangladesh cũng đề nghị được cung cấp thêm thông tin kỹ thuật chi tiết. Bên cạnh những lợi ích kinh tế được kỳ vọng, dự án còn đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến di dời dân cư và tác động sinh thái. Phía Trung Quốc cho rằng công trình sẽ góp phần tạo việc làm, thúc đẩy phát triển khu vực và hạn chế rủi ro môi trường.
Dự án "siêu đập thủy điện" trên sông Tây Tạng Yarlung Zangbo có vốn đầu tư khoảng 167 tỷ USD. Ảnh: South China Morning Post.
Thực tế, Khuôn khổ Hợp tác Lan Thương - Mê Kông (LMC) đã được thiết lập nhằm tăng cường quản lý nguồn nước chung. Nhưng một số ý kiến phân tích cho rằng cơ chế này vẫn còn thiên về lợi ích của Trung Quốc. Bên cạnh đó, bài toán tài chính cũng đặt ra thách thức khi cơ quan quản lý theo đuổi cách tiếp cận kết hợp giữa nhà nước và thị trường.
Tại một cuộc họp báo của Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào tháng 1/2026, đầu tư từ khu vực tư nhân trong năm 2025 vào các dự án nước đã đạt mức kỷ lục 147,6 tỷ nhân dân tệ (khoảng 570.000 tỷ đồng).
Trong bối cảnh đó, giới quan sát cho rằng Trung Quốc sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức đan xen, từ mất cân đối nguồn nước, sức ép từ các quốc gia hạ nguồn, biến đổi khí hậu đến áp lực tài chính. Hiệu quả triển khai Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 vì thế sẽ là phép thử quan trọng đối với tham vọng đảm bảo an ninh nguồn nước của quốc gia này.
Các nhà nghiên cứu chính sách khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đặt bài toán an ninh nguồn nước của Trung Quốc như một vấn đề vĩ mô cho phát triển kinh tế, ổn định xã hội và các tính toán chiến lược trong khu vực.
