Tháo gỡ điểm nghẽn cho hơn 3 triệu ha rừng do cấp xã quản lý

Hơn 3 triệu ha rừng dưới áp lực quản lý của cấp xã

Theo thống kê, hiện nay Việt Nam có hơn 3 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý, tương đương khoảng 20% tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp cả nước. Đây được xem là một nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng đối với bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo đảm sinh kế cho hàng triệu người dân miền núi. Tuy nhiên, trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc quản lý diện tích rừng khổng lồ này đang đặt ra không ít khó khăn, thách thức.

Đó là chủ đề “nóng” được đưa ra tại Hội thảo “Nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng, đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý” diễn ra ngày 4/6 do Hội Khoa học Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Vụ Kinh tế ngành (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) phối hợp tổ chức.

Theo ông Nguyễn Hữu Thiện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã trở thành lực lượng tuyến đầu trong quản lý tài nguyên rừng. Tuy nhiên, khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy nguồn nhân lực làm công tác lâm nghiệp ở cơ sở vẫn còn thiếu và yếu.

“Không ít xã không có cán bộ chuyên trách về lâm nghiệp, trong khi cán bộ hiện có phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực khác nhau. Một số nơi, cán bộ được giao nhiệm vụ quản lý rừng nhưng chưa được đào tạo chuyên sâu về lâm nghiệp, ảnh hưởng đến chất lượng tham mưu và tổ chức thực hiện nhiệm vụ”, ông Nguyễn Hữu Thiện đánh giá.

Những khó khăn này được phản ánh rõ nét qua thực tiễn tại xã Nậm Lầu, tỉnh Sơn La. Ông Cầm Bun Lộc, Chủ tịch UBND xã Nậm Lầu, cho biết địa phương đang trực tiếp quản lý hơn 1.600 ha rừng chưa giao trong tổng số hơn 15.100 ha rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn.

Theo ông Lộc, trở ngại lớn nhất hiện nay là diện tích rừng quá lớn trong khi lực lượng quản lý quá mỏng. Sau sáp nhập, biên chế làm công tác lâm nghiệp gần như không thay đổi, chỉ có một cán bộ chuyên môn phụ trách địa bàn rộng lớn với địa hình chia cắt phức tạp. Điều này khiến việc quản lý thực địa, kiểm tra, giám sát và nắm bắt diễn biến rừng chưa thể bao quát tới từng lô, khoảnh.

“Không chỉ thiếu nhân lực, cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng hiện nay cũng bộc lộ những bất cập do nguồn thu chủ yếu phụ thuộc vào lưu vực thủy điện nên chỉ một phần diện tích rừng được hưởng chính sách chi trả. Điều này dẫn đến sự chênh lệch đáng kể giữa các cộng đồng dân cư cùng tham gia bảo vệ rừng, ảnh hưởng đến động lực giữ rừng của người dân”, ông Cầm Bun Lộc chia sẻ.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là chất lượng rừng. Tại Nậm Lầu, rừng giàu gần như không còn đáng kể trong khi rừng nghèo và nghèo kiệt chiếm hơn 68% diện tích. Theo cơ chế chi trả hiện hành, những diện tích rừng có trữ lượng thấp sẽ nhận mức hỗ trợ thấp hơn. Điều đó tạo ra nghịch lý khi những người phải bỏ nhiều công sức nhất để khoanh nuôi, phục hồi rừng lại là những người nhận được ít lợi ích kinh tế nhất.

Bên cạnh những khó khăn nội tại, các yêu cầu mới từ thị trường quốc tế cũng đang tạo thêm áp lực cho chính quyền cơ sở. Với gần 5.000 ha cà phê trên địa bàn, trong đó có diện tích lớn được trồng trong những năm gần đây, việc xác định chính xác ranh giới đất lâm nghiệp và số hóa dữ liệu đất đai trở thành yêu cầu cấp thiết để đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), tránh nguy cơ ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản và sinh kế của người dân.

Từ thực tiễn tại Đắk Lắk, ông Nguyễn Quốc Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh cho rằng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo điều kiện để cấp xã chủ động hơn trong quản lý, bảo vệ rừng. Chính quyền cơ sở có thể phối hợp chặt chẽ với lực lượng kiểm lâm, huy động nhanh nguồn lực tại chỗ để tuần tra, bảo vệ rừng và phòng cháy chữa cháy rừng.

“Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn bộc lộ nhiều vướng mắc. Đến nay, cơ chế phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và UBND cấp xã trong điều kiện vận hành chính quyền 2 cấp vẫn chưa được hướng dẫn đầy đủ. Nhiều địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ; công tác giao rừng, cho thuê rừng, xử lý lấn chiếm đất lâm nghiệp hay xử lý vi phạm trong lĩnh vực lâm nghiệp còn chậm do thiếu cán bộ chuyên môn và thiếu kinh phí”, ông Hưng cho hay.

Từ ‘rừng chưa có chủ’ đến hoàn thiện thể chế quản trị rừng

Theo TS Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, hơn 3 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp hiện do UBND cấp xã quản lý thực chất là diện tích chưa có chủ quản lý thực sự. Đây là một nguồn tài nguyên rất lớn của quốc gia nhưng trong thời gian dài chưa được quan tâm nghiên cứu, đánh giá và hoạch định chính sách tương xứng với giá trị của nó.

Từ những tồn tại, TS Hà Công Tuấn cho rằng cần sớm tổ chức tổng kết, đánh giá toàn diện hiện trạng hơn 3 triệu ha rừng và đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý để hoàn thiện cơ chế, chính sách và hệ thống pháp luật. Trong đó, cần ưu tiên rà soát, làm rõ hiện trạng sử dụng đất, đẩy nhanh giao đất, giao rừng cho các chủ thể đủ điều kiện quản lý; xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai và lâm nghiệp đồng bộ, thống nhất; đồng thời giải quyết dứt điểm tình trạng chồng lấn giữa đất lâm nghiệp với đất sản xuất nông nghiệp nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý bền vững và các quy định quốc tế về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng.

“Đồng thời việc nâng cao năng lực cho chính quyền cấp xã, tăng cường cơ chế phối hợp với lực lượng kiểm lâm và hoàn thiện các chính sách tài chính cho bảo vệ rừng cũng là những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý diện tích rừng và đất lâm nghiệp hiện nay”, TS Hà Công Tuấn nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, ông Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành (Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế chưa đồng bộ. Nhiều quy định pháp luật liên quan đến đất đai và lâm nghiệp còn chồng chéo, trong khi chủ thể quản lý đối với diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê chưa được xác lập rõ ràng.

Theo ông Hùng, để giải quyết tận gốc những bất cập hiện nay cần triển khai đồng thời nhiều nhóm giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, đẩy nhanh giao đất giao rừng, tăng cường nguồn lực cho cấp xã đến đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý rừng và phát huy vai trò của cộng đồng dân cư.

“Đặc biệt, cần chuyển mạnh từ tư duy ‘UBND cấp xã quản lý rừng thay Nhà nước’ sang mô hình mọi diện tích rừng đều có chủ thể quản lý thực sự, được xác lập đầy đủ quyền và trách nhiệm. Khi quyền lợi gắn liền với trách nhiệm, việc bảo vệ và phát triển rừng mới có thể trở thành động lực lâu dài và bền vững”, ông Vũ Mạnh Hùng bày tỏ.

Ông Nguyễn Hữu Thiện cho biết phần lớn diện tích rừng và đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý hiện nay nằm ở khu vực khó khăn, chất lượng rừng thấp, giá trị kinh tế chưa cao và chưa có chủ quản lý thực sự.

“Thời gian tới, ngành lâm nghiệp sẽ từng bước giao các diện tích này cho các chủ rừng phù hợp như ban quản lý rừng, tổ chức, hộ gia đình hoặc cá nhân đủ điều kiện, nhằm phát huy hiệu quả kinh tế, đồng thời nâng cao trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng bền vững”, lãnh đạo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm thông tin.