Tam Đảo và vai trò 'hạt nhân xanh' của liên kết vùng

Cách Thủ đô Hà Nội khoảng 75km, Vườn quốc gia Tam Đảo là một trong những Vườn Quốc gia có tính đa dạng sinh học cao của Việt Nam, được coi là “kho dự trữ”, bảo tồn các nguồn gen động, thực vật quý hiếm; là “hạt nhân” để phát triển kinh tế xanh và bền vững của tỉnh Phú Thọ, Tuyên Quang và Thái Nguyên.

Nhân ngày Quốc tế Đa dạng sinh học (22/5), phóng viên báo Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc trò chuyện cùng TS. Vương Tiến Mạnh - Phó Giám đốc Vườn Quốc gia Tam Đảo về công tác bảo tồn đa dạng sinh học của Vườn.

Đa dạng sinh học của vườn Quốc gia Tam Đảo có gì độc đáo, thưa ông?

Vườn Quốc gia Tam Đảo là một trong những khu rừng đặc dụng lớn nhất miền Bắc, có cảnh quan thiên nhiên hoang sơ, kỳ vĩ, cùng hệ động, thực vật phong phú, đa dạng, khí hậu trong lành, mát mẻ.

Vườn có diện tích trên 32.000 ha, có địa hình núi cao với trên 20 đỉnh cao hơn 1.000m so với mặt nước biển, dài khoảng 80km và chạy dài từ Đông Bắc đến Tây Nam, địa hình chia cắt mạnh mẽ, nhiều con suối tạo lên những sinh cảnh độc đáo cho các loài động vật, thực vật hoang dã. Với đặc điểm địa hình, khí hậu như vậy Tam Đảo có vùng tiểu khí hậu khác nhau tạo lên tính đa dạng sinh học rất cao ở khu vực phía Bắc. Hiện, vườn có khoảng 1.300 loại thực vật.

Theo báo cáo của các tổ chức khoa học, Vườn Quốc gia Tam Đảo có nhiều loài động vật quý hiếm gồm các loài thú như các loài mèo rừng, chồn, dơi, các loài thú móng guốc,  chim gồm nhóm chim ăn thịt, đuôi cụt, khiếu mỏ vẹt, các loài cú.., bò sát như rắn hổ mang chúa, rồng dất, lưỡng cư như các loài ếch cây, ếch bám đá, ếch xanh…Các loại gỗ quý hiếm như đinh, lim, sến, táu….Các loại cây thuốc quý như trà hoa vàng và nhiều loài thân thảo khác như lan hài Tam Đảo, hài đuôi công.

Các nghiên cứu gần đây do vườn quốc gia cũng như các Viện nghiên cứu đã ghi nhận bằng hình ảnh sự tồn tại của các loài trên tại đây. Điều này chứng tỏ vườn Quốc gia Tam Đảo là nơi cư trú, lưu giữ giá trị đa dạng sinh học cao của Đông bắc Bộ nối chung.

Thưa ông, thời gian qua vườn Quốc Gia Tam Đảo đã thực hiện công tác bảo tồn đa dạng sinh học như thế nào?

Vườn Quốc gia Tam Đảo đã tâm trung vào công tác quản lý và bảo vệ nguyên trạng hệ sinh thái của Tam Đảo từ rừng lá kim cho đến rừng hỗn giao. Trong đó, chúng tôi ưu tiên công tác tuần tra bảo vệ. Hiện tại, đang bố trí các trạm kiểm lâm xung quanh vườn và hàng năm có hàng nghìn lượt tuần tra và bảo vệ áp dụng công nghệ thông tin để vừa quản lý bảo vệ rừng và vừa giám sát đa dạng sinh học.

Bên cạnh đó, chúng tôi đang phối hợp với các trung tâm, các viện nghiên cứu khoa học xây dựng và thực hiện các chuyên đề đánh giá các loài như loài dơi, côn trùng, các loài cây thuốc. Vườn cũng tự thực hiện các chương trình giám sát động vật hoang dã. Chúng tôi xác định tập trung hướng đi vừa bảo tồn, vừa giám sát đa dạng sinh học để đưa ra các biện pháp quản lý cũng như phát triển nguồn gen.

Thêm vào đó, chúng tôi cũng phối hợp với trung tâm cứu hộ để phục hồi các quần thể động vật, thực vật hoang dã trước đây đã có và bây giờ tiếp tục phục hồi và tái tạo lại, để cân bằng hệ sinh thái và phục hồi nguyên trạng như rừng tự nhiên trước đây.

Được biết, Vườn Quốc gia Tam Đảo đã bước đầu thực hiện chuyển đổi số trong lâm nghiệp thông qua mô hình "trạm kiểm lâm thông minh". Ông có thể chia sẻ rõ hơn về mô hình này? 

Việc áp dụng công nghệ, khoa học kỹ thuật trong công tác bảo tồn và đa dạng sinh học là mô hình quản lý thông minh mà cả thế giới đang hướng đến.

Tại Vườn Quốc gia Tam Đảo, chúng tôi đang nghiên cứu, đề xuất áp dụng mô hình “trạm kiểm lâm thông minh”, sử dụng các thiết bị điện tử hiện đại để giám sát đa dạng sinh học. Các thiết bị này giúp ghi nhận các biến động để lập phương án bảo vệ, xử lý.

Ví dụ, qua các thiết bị, chúng tôi ghi nhận khu vực nào xảy ra nhiều biến động thì sẽ tăng cường lực lượng kiểm lâm và phối hợp chính quyền địa phương để giải quyết.

Ngoài ra, Vườn áp dụng các công nghệ khác như thiết bị bay không người lái, trang bị thiết bị giám sát đa dạng sinh học, biến đổi cảnh quan của rừng theo từng năm để chống xâm lấn, chống chặt phá. Ngoài ra, các thiết bị này giúp cho công tác phòng cháy chữa cháy rừng, phát hiện sớm các điểm cháy để đưa ra các biện pháp huy động lực lượng ngăn chặn phòng cháy chữa cháy.

Đặc biệt, chúng tôi đang áp dụng công nghệ bẫy ảnh để giám sát đa dạng sinh học tại nhiều các khu vực khác nhau theo các tuyến điều tra. Sau khi có kết quả quan sát, chúng tôi sẽ tăng cường lực lượng, tập trung quản lý, bố trí bảo vệ những nơi có nhiều loại động vật quý hiếm. Đồng thời, tập trung tuyên truyền đến người dân địa phương để cùng hỗ trợ bảo tồn các loại động vật quý hiếm.

Thưa ông, Vườn Quốc gia Tam Đảo nằm ở vị trí giáp ranh với nhiều tỉnh. Để bảo vệ phát triển rừng, việc phối hợp liên ngành, liên vùng sẽ là một ưu tiên trong nhiệm vụ của Vườn?

Đúng vậy. Vườn Quốc gia Tam Đảo trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, vườn giáp danh với 3 địa phương là Phú Thọ, Tuyên Quang, Thái Nguyên nên chúng tôi cho rằng công tác phối hợp với chính quyền địa phương là rất quan trọng.

Chính vì vậy, Vườn Quốc gia Tam Đảo đã phối hợp các cấp chính quyền sở tại ký các cam kết trong công tác quản lý và bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng. Khi xảy ra sự việc khẩn cấp, chúng tôi có thể huy động lực lượng từ các địa phương.

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng giao khoán bảo vệ rừng với người dân địa phương. Hằng năm, chúng tôi giao khoán trung bình khoảng từ 5.000 - 10.000ha rừng cho cộng động địa phương cùng quản lý. Việc làm này vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa nâng cao nhận thức bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước.

Ngoài ra, công tác thực thi pháp luật, Vườn Quốc gia Tam Đảo là đơn vị sự nghiệp đóng trên địa bàn. Vì vậy, việc phối hợp lực lượng Kiểm lâm địa phương và chính quyền địa phương rất quan trọng trong việc  phát hiện và xử lý các vi phạm trong Lâm luật theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh sự quyết liệt, trách nhiệm của lực lượng kiểm lâm và chính quyền địa phương, người dân có vai trò quan trọng trong bảo vệ rừng. Vậy việc tạo sinh kế cho người dân sống quanh vùng đệm vườn triển khai ra sao để nỗ lực, hiệu quả bảo vệ rừng, bảo vệ đa dạng sinh học được bền vững, thưa ông?

Vườn Quốc gia Tam Đảo đã triển khai một số chương trình áp dụng khoa học công nghệ cũng như nghiên cứu chuyển giao trong đó có phát triển loài dược liệu phục vụ không chỉ người dân địa phương mà phục vụ cho đồng bào sống ở vùng đệm cũng đã phát triển các mô hình về trồng cây thuốc.

Ngoài ra, công tác bảo vệ nguồn nước rất quan trọng vì nguồn nước từ núi Tam Đảo đang phục vụ cho sinh kế của hàng trăm, hàng nghìn người dân sống ở vùng đệm. Hiện nay, quanh Tam Đảo có khoảng 200 nghìn người dân sinh sống tại các xã vùng đệm, đây là yếu tố quan trọng.

Bên cạnh đó, thông qua chương trình giao khoán bảo vệ rừng người dân cũng có thêm thu nhập. Đồng thời, chúng tôi cũng tuyên truyền cho người dân khi bảo vệ được rừng Tam Đảo, người dân không chỉ được hưởng lợi về nguồn nước, về nguồn gen quý hiếm trong phát triển nông nghiệp cũng như cây dược liệu mà họ được hưởng lợi từ hoạt động du lịch cộng đồng và  hưởng lợi từ việc bảo vệ tính đa dạng sinh học cũng như nguyên vẹn của cảnh quan Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Để phát triển vườn Quốc gia bền vững, trong thời gian tới, Ban quản lý vườn Quốc gia Tam Đảo có định hướng như thế nào?

Chúng tôi đang phối hợp các tổ chức để xây dựng ý tưởng các dự án quản lý và bảo vệ vườn Quốc gia Tam Đảo. Hiện tại, chúng tôi đang phối hợp tổ chức WWF xây dựng một dự án quản lý rừng và bảo tồn, bồi hoàn nguồn nước của Tam đảo. Các nhà tài trợ đã đồng ý về mặt nguyên tắc. Chúng tôi cũng đang hoàn thiện đề cương đề xuất dự án và hi vọng trong thời gian tới có thêm nguồn lực để bảo tồn tính nguyên vẹn hệ sinh thái Tam Đảo.

Bên cạnh đó, hiện nay Vườn đang phối hợp với Trung tâm cứu hộ Gấu Tam Đảo trong công tác cứu hộ gấu và tuyên truyền trong bảo vệ, bảo tồn các loài hoang dã khác.

Hi vọng trong thời gian tới với nỗ lực bảo vệ, chúng tôi sẽ chứng minh được các tổ chức quốc tế, vườn Quốc gia Tam Đảo có giá trị để bảo tồn và thu hút được sự tập trung, nguồn lực, kỹ thuật hỗ trợ của các tổ chức quốc tế trong thời gian tới.

Xin cám ơn ông!