Những vành đai bảo vệ môi trường mang tên cộng đồng

Tổ cộng đồng giữ rừng, bảo tồn voọc chà vá chân xám quý hiếm

Ở Việt Nam, trách nhiệm bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học không chỉ được cụ thể hóa bằng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật, các điều khoản trong các bộ Luật, Nghị định, các chương trình, mục tiêu, kế hoạch hành động… từ Trung ương tới địa phương mà còn được cụ thể hóa bằng những mô hình cụ thể.

Những sáng kiến giữ rừng của cộng đồng, người dân trên khắp cả nước đang ngày càng được nhân rộng và phát huy hiệu quả, xuất phát từ những đặc thù riêng về điều kiện tự nhiên, phong tục tập quán, truyền thống văn hóa bản địa.

Không phải mô hình nào cũng giống nhau nhưng trên hết, tất cả đều gặp nhau ở một mẫu số chung, mục tiêu cuối cùng, đó là giữ xanh những cánh rừng, bảo vệ đa dạng sinh học của các khu vực đất ngập nước, rừng ngập mặn, vùng đất, vùng trời, vùng biển…

Tại xã Tam Mỹ (Tp Đà Nẵng), Tổ cộng đồng tuần tra, bảo vệ rừng Tam Mỹ được nhiều người biết đến gắn với việc quần thể đàn voọc chà vá chân xám quý hiếm sinh sống tại khu vực rừng trên địa bàn xã.

Thôn Tú Mỹ có 30 ha rừng sản xuất được chính quyền giao cho người dân trồng keo. Khu vực rừng này tiếp giáp với Khu bảo tồn Đà Nẵng, là nơi có đàn voọc chà vá chân xám sinh sống.

Từ năm 2018, Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ (xã Tam Mỹ) được thành lập với 10 thành viên. Khi đó, những người tiên phong nhất trong thôn với ý thức trách nhiệm cao, trong những lần vào rừng trồng keo, họ tuần tra, canh giữ không cho người lạ từ các địa phương khác tới đặt bẫy săn bắt thú rừng, khai thác lâm sản trái phép…

Nhờ sự ý thức, chung tay của người dân, rừng Tam Mỹ có thêm một “vành đai” bảo vệ chắc chắn, hệ sinh thái rừng được giữ gìn từ đó góp phần bảo vệ môi trường sống của loài động vật sách đỏ được bảo vệ nghiêm ngặt, giúp chúng gia tăng số lượng cá thể qua mỗi năm.

Anh Huỳnh Công Phương, tổ trưởng tổ tuần tra, bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ cho biết: việc tuần tra, bảo vệ rừng là việc tự phát và ý thức trách nhiệm của người dân. Một tháng, tổ thực hiện 4 cuộc tuần tra, kiểm tra xem có việc xâm hại, bẫy bắt thú rừng, chặt cây, phá rừng… hay không. Ngoài ra, tổ cũng thực hiện công tác tuyên truyền tới người dân để nâng cao tinh thần tự giác, ý thức bảo vệ rừng.

Năm 2018, Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt xanh (GreenViet) vào địa bàn xã thực địa. Khi biết về Tổ cộng đồng tuần tra, bảo vệ rừng tự phát này, GreenViet đã phối hợp với chính quyền xã Tam Mỹ Tây thành lập Nhóm tiên phong bảo vệ Voọc chà vá chân xám Tam Mỹ Tây.

Từ đây, những kiến thức, kỹ năng về môi trường, đa dạng sinh học; các phương pháp bảo tồn, tuần tra… được các chuyên gia môi trường trang bị cho các thành viên, hệ thống hóa thành những kiến thức để người dân nắm được, từ đó tuyên truyền, vận động tới người thân trong gia đình và cộng đồng xung quanh.

Ngoài đào tạo về kiến thức, kỹ năng, GreenViet cũng hỗ trợ trang thiết bị, máy móc… cho các thành viên trong Tổ, để từ đó hình thành một nhóm tuần tra ngày càng hoàn thiện về số lượng, tổ chức, nguyên tắc hoạt động. Không chỉ là những “người gác rừng”, các thành viên của nhóm còn là những tuyên truyền viên tích cực trong cộng đồng. Thông qua các buổi trò chuyện, sinh hoạt thôn xóm, câu chuyện về Voọc chà vá chân xám dần được lan tỏa, giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị sinh học, pháp lý cũng như ý nghĩa của việc bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này.

Từ năm 2025, WWF - Việt Nam đã tiếp tục đồng hành, hỗ trợ Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng, bảo vệ voọc chà vá chân xám tại rừng Tú Mỹ. Bên cạnh việc trang bị cho nhóm trang thiết bị, kỹ năng…, WWF - Việt Nam hướng cộng đồng tới những sinh kế bền vững theo hình thức giúp bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi, phát triển sản xuất nông nghiệp bằng cách cho vay vốn sản xuất quay vòng (2 năm/người/lần)…

Chỉ tính riêng năm 2024, thông qua các dự án do các tổ chức quốc tế tài trợ, nhiều hộ dân và thành viên Nhóm tiên phong đã được hỗ trợ heo giống, gà giống, thức ăn chăn nuôi và mô hình trồng cây gỗ lớn. Các mô hình sinh kế này không chỉ giúp người dân tăng thu nhập mà còn tạo động lực để họ gắn bó hơn với công tác bảo vệ rừng và bảo tồn Chà vá chân xám.

Bằng sự nỗ lực của cộng đồng bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ, chính quyền địa phương và sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế về môi trường, đàn voọc chà vá chân xám trong rừng Tam Mỹ ngày càng gia tăng về số lượng. Từ khoảng 20 cá thể kiểm đếm năm 2017, đầu năm 2024 số lượng quần thể đã tăng lên khoảng 75 cá thể thuộc 9 đàn khác nhau, trong đó có nhiều cá thể con non và cá thể vị thành niên. Tín hiệu khả quan này cho thấy hiệu quả rõ rệt của các hoạt động bảo tồn dựa vào cộng đồng tại địa phương.

Số lượng quần thể chà vá chân xám tại xã Tam Mỹ được ghi nhận tăng dần qua các giai đoạn điều tra, cho thấy hiệu quả tích cực của công tác bảo tồn cộng đồng, cụ thể:

Nhóm đã hỗ trợ tạm giữ và phối hợp với lực lượng các bên liên quan ngăn chặn kịp thời trên 50 các vụ vi phạm đến bảo vệ rừng và đa dạng sinh học, tái thả được vài chục cá thể động vật hoang dã như Cu li, các loài chim và thú khác…

Đặc biệt, nhóm đã vận động được hơn 30 hộ dân có rẫy keo xung quanh rừng tự nhiên ưu tiên bảo tồn Chà vá chân xám đốt thực bì không ảnh hưởng đến sinh cảnh sống của Voọc, không lấn chiếm diện tích rừng tự nhiên.

Hiện nay diện tích rừng tự nhiên khu vực Hòn Dồ, Dương Bông, Hòn Ông và Dương bản lầu không những được giữ nguyên diện tích mà còn có dấu hiệu tăng thêm khi số liệu năm 2024 từ UBND xã xác nhận để giao khoán cho cộng đồng quản lý bảo vệ là 31,64ha.

Tổ cộng đồng bảo vệ đa dạng sinh học biển, canh giữ bãi cá đẻ tại rạn san hô Bà Đậu

Tại xã Tam Xuân (TP.Đà Nẵng), người dân làng chài Hà Lộc từ năm 2021 đã đồng thuận thành lập Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ nguồn lợi thủy sản khu vực rạn bà Đậu với diện tích 64 ha mặt biển. Đây là khu vực biển có quần thể san hô với diện tích hơn 20ha, độ che phủ lên tới 30% và là nơi các loài hải sản chọn làm bãi đẻ.

Tổ cộng đồng rạn Bà Đậu có 43 thành viên có trách nhiệm tổ chức, quản lý, tuần tra, kiểm soát, xử lý các vi phạm liên quan đến nuôi trồng, khai thác hải sản, du lịch, bảo vệ nguồn lợi theo luật định. Ngoài ra, Tổ thực hiện tuyên truyền, người dân tuân thủ quy định IUU trong khai thác, đánh bắt thủy sản: không được đánh bắt hải sản bằng ngư cụ cấm; trong vùng cấm; các loài hải sản quý hiếm, nguy cấp và không đánh bắt hải sản có kích cỡ nhỏ hơn quy định.

Các sáng kiến như thả phao tiêu khoanh vùng khu vực bảo vệ rạn san hô; quy hoạch phạm vi khai thác hải sản; quy định vị trí neo đậu các phương tiện du lịch phục vụ tắm biển, lặn ngắm san hô… đã được thực hiện.

Tổ đã xây dựng quy chế hoạt động, phương án thực hiện đồng quản lý hải sản trên cơ sở đóng góp ý kiến của người dân, cơ quan quản lý và các chuyên gia. Năm 2022, UBND huyện Núi Thành (tỉnh Quảng Nam cũ) ra quyết định công nhận và giao quyền quản lý 64 ha mặt biển cho Tổ cộng đồng rạn Bà Đậu, đánh dấu vai trò, trách nhiệm của tổ cộng động, trao quyền đồng quản lý cho người dân.

Anh Võ Hồng Rôn (Tổ phó tổ cộng đồng) cho biết, do ý thức tự giác của một số người dân chưa cao nên vẫn còn tình trạng ngư dân ngoài địa phương đến khai thác một cách hủy diệt tại khu vực gần bờ như lặn, xung kích điện, dùng thuốc nổ để khai thác, một số phương tiện giã cào của ngư dân địa phương thỉnh thoảng còn hoạt động trong khu vực rạn san hô. Điều này dẫn đến các loài cá có giá trị kinh tế cao như cá mú, cá chình không còn xuất hiện. Thành phần động vật đáy kích thước lớn có xu hướng suy giảm, các nhóm nguồn lợi có giá trị thương phẩm như ốc đụn, ốc giấy, tôm hùm còn số lượng rất ít.

Xuất phát từ thực trạng trên, Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản xã Tam Tiến đã đề ra phương án bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản khu vực biển rạn Bà Đậu xã Tam Tiến. Đối tượng Tổ cộng đồng hướng tới là hệ sinh thái rạn san hô bao gồm các loài san hô và thủy sản sống trong khu vực rạn san hô (rong biển, tôm hùm mẹ đang mang trứng, tôm hùm giống, rùa biển, cá cảnh, các loại ốc, con non của các loài thủy sản và một số loài thủy sản nằm trong danh mục cấm khai thác).

Ngoài ra, Tổ cộng đồng cũng tuyên truyền người dân bảo vệ môi trường sinh thái biển, không xả thải, đổ rác ra ngoài khu vực bờ kè Hà Lộc, nêu cao tinh thần tự giác dọn rác sau mỗi phiên chợ cá họp vào buổi sáng tại bãi biển Tam Tiến.

Ông Nguyễn Xuân Uy - Chánh văn phòng UBND xã Tam Xuân cho biết, mô hình Tổ cộng đồng tuần tra, bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã mang lại những hiệu quả rõ rệt. Các hành vi khai thác, đánh bắt thủy sản trong khu vực được bảo vệ đã hầu như chấm dứt; ý thức bảo vệ môi trường biển của người dân đã nâng cao, không còn việc tự ý xả rác ra ngoài bờ biển Tam Tiến từ đó gây ô nhiễm môi trường biển.

OECM - Giải pháp chiến lược trong thực hiện bảo tồn, đa dạng sinh học

OECM được hiểu là khu vực có các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác nằm ngoài các khu bảo tồn được các tổ chức, cơ quan nhà nước quản lý. Đó là một cách tiếp cận mới trong bảo vệ thiên nhiên, đa dạng sinh học bằng sự chung tay của cộng đồng đồng; trao quyền cho người dân quản lý những khu vực nằm ngoài các khu bảo tồn.

Từ đây, các “bức tường” che chắn, bảo vệ những khu bảo tồn, khu đặc dụng được dày thêm, giúp giảm thiểu những tác động, ảnh hưởng của khu dân cư tới các khu bảo tồn, rừng đặc dụng.

Hiện nay, quy trình công nhận OECM dựa trên sự đồng thuận, tự nguyện của chủ sở hữu và không ràng buộc thay đổi về chủ thể quản lý hay phương thức quản lý. OECM giúp bổ sung cho mạng lưới các khu bảo tồn hiện có, ghi nhận vai trò và bảo vệ công sức của cộng đồng, các tổ chức tư nhân, địa phương và các bên liên quan khác cho dù diện tích khu vực thuộc quyền quản lý được sử dụng với mục đích khác.

Bên cạnh việc giúp nâng cao vị thế của các bên trong hoạt động bảo tồn, OECM cũng mở ra cơ hội phát triển các cơ chế tài chính bền vững từ nhiều nguồn. Qua đó, thúc đẩy sự tham gia đa bên trong quá trình hoạch định chính sách và thực hiện các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học ở các cấp.

Ngày 29/6 vừa qua, Cục Bảo tồn Thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cùng với Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF-Việt Nam) đã tổ chức “Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về công nhận và quản lý các Khu vực có các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác ngoài khu bảo tồn (OECMs) và đề xuất áp dụng tại Việt Nam” nhằm thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan trong thực hiện mục tiêu Khung Đa dạng sinh học toàn cầu và Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học.

Ông Bùi Chính Nghĩa, Cục trưởng Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh: Ngoài việc thiết lập hệ thống các khu bảo tồn biển, khu rừng ngập mặn là rừng đặc dụng, khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản, Việt Nam còn rất nhiều các khu vực khác có thể áp dụng các biện pháp bảo tồn thích hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, ổn định đời sống cho người dân với bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học. Kết quả thảo luận của Hội thảo sẽ cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng, góp phần hỗ trợ Việt Nam từng bước hoàn thiện cách tiếp cận và thúc đẩy triển khai OECM phù hợp với điều kiện quốc gia.

Là một địa phương có nhiều khu vực OECM tiềm năng, bà Vũ Thị Bích Hậu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đà Nẵng cho biết: Đà Nẵng có lợi thế lớn về hệ sinh thái rừng - biển - sông - đô thị, và đặc biệt là các cộng đồng địa phương có tri thức bản địa, sinh kế gắn với tài nguyên thiên nhiên.

Nếu tổ chức tốt cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích, bảo tồn có thể trở thành một trụ cột của phát triển xanh, kinh tế sinh thái và du lịch bền vững, thay vì chỉ được nhìn nhận như một nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên đơn thuần. Đà Nẵng có thể chủ động chuẩn bị trước về mặt dữ liệu, bản đồ, hiện trạng quản lý, chủ thể quản trị, giá trị đa dạng sinh học và mức độ tham gia của cộng đồng để khi Trung ương ban hành hướng dẫn về OECMs, thành phố có thể nhanh chóng đề xuất các mô hình thí điểm phù hợp.

Ông Văn Ngọc Thịnh, Tổng Giám đốc WWF-Việt Nam chia sẻ: "OECM là một cách tiếp cận quan trọng để mở rộng hiệu quả bảo tồn ở quy mô cảnh quan, đồng thời góp phần thực hiện các mục tiêu quốc gia và quốc tế về đa dạng sinh học. Với nền tảng chính sách đã được hình thành, sự quan tâm của các cơ quan quản lý, các địa phương và sự đồng hành của nhiều đối tác, chúng tôi tin rằng đây là thời điểm rất thuận lợi để Việt Nam từng bước đưa OECM vào thực tiễn".

Tính đến tháng 1/2026, thế giới đã ghi nhận hơn 7.200 OECMs. Tại Việt Nam, OECM này đã được đề cập một phần trong Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030. Trong giai đoạn 2023-2025, Việt Nam đã bước đầu có các cuộc thảo luận về OECM cũng như triển khai khảo sát thực địa, đánh giá tiềm năng tại một số địa phương như Quảng Ninh, Huế, Quảng Trị, Đà Nẵng và đồng bằng Sông Cửu Long. Tuy nhiên, Việt Nam hiện nay vẫn chưa ban hành các hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chí xác định và cơ chế báo cáo chính thức cho OECMs. Do vậy, các địa phương và tổ chức bảo tồn dù đã xác định được nhiều khu vực OECMs có tiềm năng như các vùng đất ngập nước hay rừng cộng đồng, vẫn chưa có căn cứ để đánh giá, công nhận và báo cáo một cách hợp pháp.