LTS: Theo tinh thần Nghị quyết 79 doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) sẽ đóng vai trò dẫn dắt, mở đường vào những lĩnh vực khó, tạo hạ tầng để tư nhân đi theo. Tuy nhiên, đi cùng với kỳ vọng lớn là không ít thách thức nếu không sớm được tháo gỡ sẽ làm chậm nhịp chuyển động của cả khu vực.
Nguồn lực lớn nhưng chưa mạnh
Bộ Tài chính cho biết, cả nước có 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước, do 49 bộ, ngành và địa phương thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu. Trong đó, 214 doanh nghiệp thuộc khối bộ, ngành Trung ương và 652 doanh nghiệp do UBND các tỉnh, thành phố quản lý.
DNNN như 'người khổng lồ' nắm giữ lĩnh vực then chốt nền kinh tế. Ảnh: Minh họa.
Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tập trung chủ yếu ở các ngành, lĩnh vực then chốt như năng lượng, hạ tầng giao thông, viễn thông, khai khoáng, nông - lâm nghiệp và cung ứng dịch vụ công ích thiết yếu (thủy lợi, nước sạch, vệ sinh môi trường đô thị và nông thôn).
Về quy mô tài chính, tính đến cuối năm 2024, doanh nghiệp có vốn nhà nước (không bao gồm 4 ngân hàng thương mại nhà nước) đang quản lý khối tài sản trên 4,3 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu gần 2 triệu tỷ đồng và đóng góp cho ngân sách nhà nước khoảng 440 nghìn tỷ đồng mỗi năm. Tổng doanh thu năm 2024 đạt gần 2,93 triệu tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế hơn 256 nghìn tỷ đồng. Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu đạt 13%, mức cao nhất trong các khu vực doanh nghiệp. Hiệu quả sinh lời trên tài sản (ROA) đạt 6%, vượt trội so với khu vực FDI và doanh nghiệp tư nhân.
Đáng chú ý, dù chỉ chiếm khoảng 0,23% tổng số doanh nghiệp trong giai đoạn 2017-2023, DNNN lại đóng góp trung bình trên 34% tổng thu ngân sách nhà nước. Điều này cho thấy vai trò “đòn bẩy” của khu vực DNNN trong việc tạo nguồn lực tài chính cho phát triển, nhất là đầu tư hạ tầng, nông nghiệp, nông thôn và bảo vệ môi trường.
Các DNNN giữ nhiều lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) duy trì cung ứng điện ổn định cho sản xuất và sinh hoạt, với tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng. Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam và Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam giữ vị trí chủ lực trong khai thác, chế biến, phân phối dầu khí và xăng dầu. Ở lĩnh vực viễn thông, công nghệ số, Viettel, VNPT và MobiFone giữ vai trò nòng cốt trong phát triển hạ tầng số, bảo đảm thông tin liên lạc an toàn, thông suốt.
Đối với lĩnh vực nông nghiệp, an ninh lương thực, nòng cốt là Tổng công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) và Tổng công ty Lương thực miền Nam (Vinafood 2), các doanh nghiệp nhà nước tiếp tục thực hiện tốt nhiệm vụ dự trữ, bình ổn thị trường, xuất khẩu gạo và tham gia các chương trình cứu trợ trong nước, quốc tế.
Trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh, đặc biệt giai đoạn Covid-19, khu vực DNNN đã phát huy vai trò trụ cột giữ ổn định kinh tế vĩ mô, thông qua bình ổn giá hang hóa thiết yếu, hỗ trợ giảm chi phí cho doanh nghiệp và người dân, đồng thời bảo đảm hạ tầng logistics, năng lượng và viễn thông vận hành liên tục, an toàn.
Dù đóng góp lớn cho nền kinh tế nhưng theo bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng, Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) hiệu quả hoạt động của các DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; tính chủ động và năng lực cạnh tranh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh còn hạn chế. Phần lớn DNNN, dù hoạt động trong ngành then chốt, thiết yếu, vẫn vận hành theo mô hình khép kín, tự thực hiện hầu hết các khâu trong chuỗi sản xuất kinh doanh.
Bà Nguyễn Thu Thủy - Phó Cục trưởng, Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính). Ảnh: Ngọc Mai.
Những điểm nghẽn nội tại
Ông Lê Quang Thuận - Trưởng Ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng hiệu quả của nhiều DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ chủ yếu do quản trị chậm đổi mới.
Số lượng DNNN áp dụng quản trị trên nền tảng số, tiệm cận các nguyên tắc quản trị hiện đại theo chuẩn mực OECD còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu minh bạch, hiệu quả và phát triển bền vững. Việc cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp cũng bộc lộ nhiều bất cập, tiến độ chậm, quá trình quyết toán sau cổ phần hóa ở một số nơi còn kéo dài.
Dù đã có nhiều nỗ lực tái cơ cấu, một số tập đoàn, tổng công ty lớn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Tình trạng thua lỗ kéo dài, mất an toàn tài chính vẫn tồn tại ở một bộ phận doanh nghiệp. Lỗ lũy kế tuy có xu hướng giảm nhưng quy mô còn lớn, phương thức xử lý chưa dứt điểm. Bên cạnh đó, không ít doanh nghiệp chưa tối ưu hóa việc sử dụng vốn, đầu tư vượt quá năng lực tài chính, phụ thuộc nhiều vào vốn vay, tiềm ẩn rủi ro trong dài hạn.
DNNN đã có nhiều nỗ lực tái cơ cấu. Ảnh: Minh họa.
Bên cạnh đó, bà Nguyễn Thu Thủy cũng chỉ ra "điểm nghẽn" lớn đang cản trở sự phát triển của DNNN là thiếu tự chủ trong quyết định đầu tư, thủ tục hành chính rườm rà khiến vốn và tài sản chưa được khai thác hiệu quả. Quy trình ra quyết định phức tạp làm lỡ mất nhiều cơ hội kinh doanh. Một số doanh nghiệp vẫn thua lỗ kéo dài, phụ thuộc vào vốn vay, gây mất an toàn tài chính.
Đồng quan điểm này, ông Nguyễn Tất Thái - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, thống kê - ổn định tiền tệ, tài chính (Ngân hàng Nhà nước) cho biết, việc Nhà nước đầu tư bổ sung vốn cho doanh nghiệp còn hạn chế, chậm trễ (do phạm vi đầu tư bị bó hẹp, thủ tục phức tạp) khiến nhiều DNNN không kịp thời đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng sản xuất, năng lực cạnh tranh tụt hậu so với doanh nghiệp trong khu vực và quốc tế.
“Nhằm đạt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026 - 2030, DNNN cần có tăng trưởng đột phá đối. Việc cơ cấu lại khu vực này theo hướng tinh gọn, hiệu quả để DNNN thực sự phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt trong các ngành lĩnh vực then chốt, thiết yếu của nền kinh tế”, bà Thuỷ kiến nghị.
