Ong là một trong những loài thụ phấn quan trọng nhất trên Trái đất. Khi bay từ hoa này sang hoa khác để hút mật và thu phấn, chúng vô tình mang theo phấn hoa, giúp cây cối thụ phấn, sinh sản và tạo quả. Nhờ quá trình tự nhiên này, nhiều loài cây trồng có thể phát triển, ra hạt và duy trì nòi giống.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), gần 75% các loại cây lương thực trên thế giới phụ thuộc ít nhất một phần vào quá trình thụ phấn. Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều loại trái cây, rau củ, hạt và cây công nghiệp quen thuộc trong đời sống hằng ngày sẽ khó tồn tại nếu thiếu các loài thụ phấn, đặc biệt là ong.
Không chỉ đóng góp cho nông nghiệp, ong còn giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì các hệ sinh thái tự nhiên. Nhiều loài thực vật hoang dã cần đến ong để sinh trưởng, từ đó tạo ra nguồn thức ăn và nơi cư trú cho chim chóc, côn trùng và động vật có vú. Khi quần thể ong suy giảm, toàn bộ chuỗi sinh thái cũng có nguy cơ mất cân bằng.
Ong là một trong những loài thụ phấn quan trọng nhất trên Trái đất. Ảnh: FAO.
Tại Nam Phi - quốc gia sở hữu hệ sinh thái đa dạng bậc nhất thế giới - ong đặc biệt quan trọng đối với các ngành nông nghiệp và bảo tồn thiên nhiên. Những loại cây trồng như táo, lê, bơ, quả mọng hay hạnh nhân đều phụ thuộc lớn vào quá trình thụ phấn. Ngoài ra, khu hệ thực vật fynbos độc đáo ở Western Cape cũng cần đến ong để duy trì sự đa dạng sinh học.
Tuy nhiên, bất chấp vai trò thiết yếu ấy, số lượng ong trên toàn cầu đang suy giảm đáng báo động. Các nhà khoa học và tổ chức bảo tồn cho biết ong hiện phải đối mặt với hàng loạt sức ép từ mất môi trường sống, biến đổi khí hậu, thuốc trừ sâu, ô nhiễm và dịch bệnh.
Quá trình đô thị hóa và phát triển nông nghiệp thâm canh đã khiến nhiều đồng cỏ hoa dại, rừng tự nhiên và thảm thực vật bản địa bị thay thế bởi cơ sở hạ tầng hoặc các mô hình độc canh. Điều này làm giảm đáng kể nguồn thức ăn và nơi làm tổ của ong.
Biến đổi khí hậu cũng đang tạo ra những tác động ngày càng rõ rệt. Nhiệt độ tăng cao, hạn hán kéo dài và thời tiết thất thường có thể làm thay đổi mùa hoa nở, phá vỡ mối liên kết tự nhiên giữa ong và thực vật. Trong nhiều trường hợp, hoa nở sớm hoặc muộn hơn bình thường khiến ong khó tiếp cận nguồn mật cần thiết cho sự sống.
Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc trừ sâu quy mô lớn tiếp tục là mối đe dọa nghiêm trọng. Một số hóa chất có thể làm suy yếu hệ miễn dịch của ong, ảnh hưởng khả năng định hướng và khiến cả đàn suy giảm sức khỏe. Dù nhiều quốc gia đang thúc đẩy các mô hình nông nghiệp thân thiện với loài thụ phấn, giới chuyên gia cho rằng các giải pháp dài hạn vẫn cần được triển khai mạnh mẽ hơn.
Khi nhắc đến ong, nhiều người thường nghĩ ngay đến mật ong. Tuy nhiên, giá trị của loài côn trùng này lớn hơn rất nhiều so với việc sản xuất thực phẩm. Ong là mắt xích quan trọng giúp duy trì đa dạng sinh học và sự ổn định của các hệ sinh thái.
Những quần thể ong khỏe mạnh góp phần duy trì các loài thực vật có tác dụng chống xói mòn đất, cải thiện chất lượng không khí và tạo môi trường sống cho động vật hoang dã. Nếu thiếu đi các loài thụ phấn, hệ sinh thái có thể trở nên mong manh hơn, kéo theo tác động dây chuyền đối với nhiều loài khác trong chuỗi thức ăn.
FAO sẽ tổ chức lễ kỷ niệm Ngày Ong Thế giới 2026 tại Geneva vào ngày 27/5, với chủ đề “Bảo vệ ong vì con người và hành tinh”. Ảnh: FAO.
Trên thực tế, thế giới có hàng nghìn loài ong khác nhau và không phải loài nào cũng sản xuất mật. Riêng Nam Phi đã ghi nhận số lượng lớn các loài ong bản địa, trong đó có nhiều loài ong đơn độc đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho thực vật bản địa.
Trước nguy cơ suy giảm quần thể ong, nhiều tổ chức bảo tồn, nhà khoa học và nông dân trên thế giới đang triển khai các sáng kiến nhằm tạo môi trường sống an toàn hơn cho loài thụ phấn. Các chương trình phục hồi đồng cỏ hoa dại, khuyến khích trồng cây bản địa hay giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đang được mở rộng ở nhiều nơi.
Tại các đô thị, phong trào làm vườn và phát triển không gian xanh thân thiện với loài thụ phấn cũng ngày càng phổ biến. Ngay cả những khu vườn nhỏ, ban công hay không gian cộng đồng nếu được trồng các loài hoa giàu mật cũng có thể trở thành nguồn thức ăn quý giá cho ong.
Các chuyên gia cho rằng việc bảo vệ ong không nhất thiết phải bắt đầu từ những hành động quy mô lớn. Mỗi cá nhân đều có thể góp phần bằng những thay đổi đơn giản trong đời sống hằng ngày như hạn chế sử dụng thuốc trừ sâu, trồng thêm hoa bản địa hoặc ủng hộ các mô hình nông nghiệp bền vững.
Ngày Ong Thế giới vì thế không chỉ là dịp tôn vinh một loài côn trùng nhỏ bé, mà còn là lời nhắc nhở về mối liên kết chặt chẽ giữa con người và tự nhiên. Sự sống còn của ong gắn liền với an ninh lương thực, sức khỏe hệ sinh thái và tương lai của chính nhân loại.
FAO, phối hợp cùng các phái đoàn Slovenia, Thụy Sĩ, Ethiopia và Mexico tại Liên hợp quốc, sẽ tổ chức lễ kỷ niệm Ngày Ong Thế giới 2026 tại Geneva vào ngày 27/5. Với chủ đề “Bảo vệ ong vì con người và hành tinh”, sự kiện sẽ tôn vinh mối quan hệ gắn bó giữa con người và các loài thụ phấn thông qua các câu chuyện về nghề nuôi ong, chia sẻ từ chuyên gia và hoạt động trình diễn của những người nuôi ong địa phương.
