Hoa Hậu xứ Mường

Bông hoa đẹp nhất Mường Bi

Nằm ở vị trí cửa ngõ Tây Bắc, Hòa Bình (cũ) được coi là thủ phủ của xứ Mường bởi nhiều lý do. Nhưng có lẽ, lý do quan trọng nhất, đấy là nơi cư trú đông đảo nhất của người Mường, dân tộc lớn thứ 3 trong dân số Việt Nam. Các số liệu điều tra về dân số qua các năm đã chứng minh điều này.

Trên góc độ lịch sử, tộc người Mường cư trú ở Hòa Bình từ hàng ngàn năm trước. Nếu tính khởi điểm từ thời vua Hùng dựng nước, thủ phủ xứ Mường Hòa Bình đã qua nhiều tên gọi. Nhà nước Văn Lang bao gồm 15 bộ thì Hòa Bình thuộc vùng Đông Nam Bộ Gia Ninh.

Thời Bắc thuộc, Hòa Bình nằm trong quận Vũ Bình. Đến thế kỷ 10 với cột mốc nhà nước phong kiến đầu tiên giành nền độc lập dân tộc, Hòa Bình thuộc quận Phong Châu. Năm 1010, nhà Lý dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) về lập nghiệp giữ cõi ở thế đất rồng bay Thăng Long, Hòa Bình thuộc lộ Quốc Oai. Đến đời nhà Trần, Hòa Bình - Lai Châu - Sơn La - Phú Thọ - Hà Tây được chia thành đạo Lâm Tây; sang thời Hậu Lê, Hòa Bình thuộc phủ Gia Hưng, trấn Hưng Hóa (gồm 3 tỉnh Sơn La - Phú Thọ - Hà Tây). Từ nửa thế kỷ 18 sang thế kỷ 19, Hòa Bình thuộc tỉnh Hưng Hóa, Ninh Bình, Sơn Tây và một phần Hà Nội.

Ngày 22/6/1886, tỉnh Mường được thành lập với 4 phủ: Vàng An, Lương Sơn, Chợ Bờ và Lạc Sơn. Bộ máy hành chính được đặt ở Phương Lâm, sau một thời gian ngắn chuyển lên Chợ Bờ (nên cũng có tên gọi là tỉnh Bờ). Ngày 5/9/1896 , tỉnh lị được chuyển về làng Vĩnh Điều (xã Hòa Bình). Tên gọi Hòa Bình của thủ phủ xứ Mường chính thức có từ đó, bao gồm 4 châu: Lương Sơn, Kỳ Sơn, Lạc Sơn và châu Mai Đà. Năm 1901, châu Mai Đà tách thành Đà Bắc và Mai Châu.

Với bề dày lịch sử hình thành và phát triển, tự nền văn hóa Hòa Bình đã nói lên tất cả sự bề thế và hoành tráng của vùng đất cổ. Những đời quan lang nối đời kế nghiệp đã mở mang và xây dựng nên một nền văn hóa bản địa sừng sững khiến hậu sinh không khỏi không kính phục.

Thời kỳ Pháp thuộc, thực dân Pháp mưu toan muốn thu phục, khống chế thuộc địa đã không bỏ qua vị trí chiến lược của Hòa Bình (gạch nối giữa vùng Tây Bắc rộng lớn với trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa Đồng bằng Bắc bộ) mà vội vã thiết lập bộ máy cai trị ở đất này. Và có lẽ, những quyến rũ của đất và người nơi này, những phong tục tập quán, những sản vật đồng rừng cùng không gian khoáng đạt, trữ tình của vùng cửa ngõ, cũng khiến những kẻ đi cướp đất bị đánh thức ham muốn được hòa hợp và đắm chìm…

Nền thống trị của thực dân không được lâu dài như mong muốn. Thế nhưng, trong khoảng thời gian cai trị ngắn ngủi, thực dân Pháp cũng đã tổ chức được hai cuộc thi hoa hậu để tôn vinh vẻ đẹp của người con gái xứ Mường. Cuộc thi đầu tiên vào năm 1932. Bông hoa rừng đẹp nhất núi rừng Tây Bắc được trao vương miện là người đẹp Quách Thị Tẻo. Người đứng thứ hai, á hậu là bà Đinh Thị Quỳ (em ruột ông Đinh Công Phục, sau này là cán bộ Tòa án tỉnh Hòa Bình).

Quách Thị Tẻo là con gái nuôi của quan Tuần phủ Quách Vị, người cai quản xứ Mường Bi đồ sộ, hùng cường nhất trong bốn xứ Bi - Vang - Thàng - Động ở thủ phủ xứ Mường. Người đẹp Quách Thị Tẻo lớn lên trong nhung lụa, sống cuộc sống phồn hoa trong các nhà lang, sau này cũng là vợ của lang, tới mức tột bực vinh hoa, đấy là được tấn phong thành bà Ả (như chức hiệu Vương phi trong các cung vua, phủ chúa dưới xuôi)… Sự xênh xang vật chất, sự thừa thãi về nhung lụa, gấm vóc… có lẽ cũng là bình thường đối với những mỹ nhân chỉ có một, mà sự ham muốn chiếm đoạt sở hữu cái đẹp thì lại có trong muôn người. Cho nên, “mỹ nhân” và cuộc sống xa hoa, nó đã là một cặp đôi song hành từ muôn năm trước.

Cuộc đời chìm nổi của giai nhân xứ Mường

Đứa trẻ 6 tháng tuổi Hà Thị Tẻo là con gái thứ 4 của một thương nhân người Tàu, có tên Hà Quang Trung. Truyền rằng, Hà Quang Trung là tín đồ của ả phù dung, sang Việt Nam lập nghiệp đất Kẻ Chợ với nghề lái trâu. Ông lấy vợ Kẻ Chợ, cũng là một giai nhân đất kinh kỳ. Thế nhưng, sau khi đã nướng hết đàn trâu này tới đàn trâu khác vào bàn đèn, ống điếu…, trong cơn quẫn bách, ông đã bán cả con cái của mình lấy tiền chơi thuốc phiện. Cô con gái đầu bán cho một người dưới xuôi. Cô con gái thứ 4, sau này là hoa hậu xứ Mường, được về nương nhờ cửa nhà lang Quách Vị, lúc đó là Tuần phủ Hòa Bình.

Khi cuộc đời đã đến tao đoạn cùng cực, ông Hà Quang Trung vẫn còn có cái để cứu mình, đấy là tài đầu bếp. Sau này, ông Trung cũng về làm tôi tớ cho nhà lang Quách Vị, với công việc bếp núc phụng sự nhà lang.

Lại có câu chuyện khác về việc “mua bán” cô bé Hà Thị Tẻo xinh đẹp mới 6 tháng tuổi, rằng thực chất, Tuần phủ Quách Vị ăn nằm với một người phụ nữ ở đất Kẻ Chợ trong những lần kinh kỳ. Để hợp thức hóa che mắt thế gian, Tuần phủ Quách Vị đã mua giọt máu rơi về làm con nuôi. Nhưng dù thế nào thì đứa trẻ 6 tháng tuổi họ Hà về làm người nhà lang, được đổi sang họ Quách, chính thức uống nước xứ Mường, ăn cơm Mường, và sống trong nhung lụa tột bực của nhà lang quyền thế nhất xứ… Đấy là may mắn của đứa trẻ nghèo khổ nhưng cũng là sự may mắn của Mường Bi, bởi nhan sắc khuynh thành của mỹ nhân đã khiến Mường Bi được nhiều người biết đến, và làm rạng danh người cha nuôi Quách Vị quyền thế. Quách Vị yêu thương đứa con nuôi, được chính vợ cả Quách Vị là bà Đinh Thị Yềm (người Mường Ải) trông coi chăm sóc, tối đến có người vú hầu bế Tẻo ra phố Đũng cho bú sữa mẹ.

Đến tuổi dậy thì, Quách Thị Tẻo đã dậy sắc hương khiến cho bao con mắt si mê phải ước ao thèm muốn. Thuở bấy giờ, Quách Hàm, con trai ruột của Quách Vị, được cha cất nhắc làm Tri châu thay cho Quách Nhiễm (người Mường Vó) bởi con cả của Quách Nhiễm là Quách Khôi cậy thế cha, làm càn giết người cướp ruộng. Quách Hàm hơn cô em gái nuôi 14 tuổi. Trước khi được nhậm chức Tri châu, Quách Hàm đã có tới 3 bà vợ nhưng vẫn giữ vẻ phong độ của một “công tử” con nhà lang quyền thế nhất vùng, lại được người cha có tư tưởng tân tiến, nhìn xa trông rộng cho theo học nền giáo dục phương Tây của các quan Thầy người Pháp dưới Hà Nội.

Vẻ đẹp sắc nước hương trời của cô em gái nuôi đã làm Quách Hàm si mê tới độ mất ăn mất ngủ. Khi đó, Quách Thị Tẻo vẫn sống cùng cha nuôi Quách Vị ở ngoài tỉnh. Quách Hàm luôn kiếm cớ lên tỉnh họp hành, thăm cha mẹ để được đầu mày cuối mắt với cô em gái. Ngược lại, Quách Thị Tẻo cũng bị hớp hồn bởi vẻ đàn ông, đẹp trai phong độ của Quách Hàm…

Tình yêu ong bướm ấy chỉ được tự do khi Tuần phủ Quách Vị hết khóa quan trường, trở về làm Lang Đá Mường Vang. Khi đó, Quách Thị Tẻo cho người mang thư báo tin cho Quách Hàm lên tỉnh, hai người ăn ở với nhau như vợ chồng. Cả Quách Hàm và Quách Thị Tẻo đều muốn đến với nhau nên đã đặt Quách Vị vào thế đã rồi… Đến khi biết tin, dù uất bầm gan tím ruột, Quách Vị vẫn phải ngậm bồ hòn, bởi thực chất, Quách Vị yêu thương đứa con gái nuôi còn hơn máu mủ. Mà có lẽ, vẻ đẹp nghiêng thành của Quách Thị Tẻo cũng khiến viên Tuần phủ, trên chốn quan trường thét ra gang thép, cũng phải mềm lòng…

Dù là con nuôi, dù là phận gái nhưng không phải vì thế mà Quách Thị Tẻo bị phân biệt đối xử trong nhà lang Quách Vị. Quách Vị đã cho đứa con gái nuôi xinh đẹp được ăn học tử tế, cho đón thầy về tận nhà để dạy nàng học chữ, học tiếng Pháp, được dạy thêu thùa, canh cửi… để trở thành một thiếu nữ Mường đủ tài đủ sắc.

Quách Thị Tẻo cũng là người thông minh, khôn khéo, biết lấy lòng cha nuôi. Sự hồn nhiên, trong sáng của cô gái đẹp không bao giờ gượng ép càng làm mát lòng mát dạ Tuần phủ Quách Vị. Nàng Tẻo được kẻ hầu người hạ mang xe bò chở nước suối Trì trong vắt về cho tắm, khiến làn da vốn đã trắng mềm mại, lại càng thêm ngà ngọc đắm đuối hương vị núi rừng. Những hậu duệ của dòng lang họ Quách đất mường Vang vẫn truyền kể, người đẹp xứ Mường Quách Thị Tẻo thường mặc váy mường bằng sa-tanh gấu nẹp đỏ, có nang (cạp váy) lồ lồ màu sắc rực rỡ thêu đàn chim Việt đuổi khú (rồng) từ bên đăm sang bên chiêu (bên phải sang bên trái), thắt tênh ngang bụng bằng khăn sa Hàng Châu màu trắng. Ngoài ăn cơm moóc troóc ca (cơm xôi đùi gà) nàng còn học ăn các món truyền thống của người Mường như cá ốt, rêu đá phơi khô, trám luộc, uống nước cây bổ máu cho mát gan lợi tiểu, học cách kéo sợi, thêu thùa may vá…

Nhan sắc rực rỡ của Quách Thị Tẻo được khắp các xứ Mường ca tụng, và những ánh mắt đàn ông đều bị mắc lưới trước nhan sắc ấy. Năm 1932, cuộc thi hoa hậu đầu tiên của xứ Mường do Công sứ người Pháp tổ chức, bông hoa đồng rừng đã được tôn vinh như là một sự cư xử đầy văn hóa và ái mộ cái đẹp. Những hình ảnh còn lại về hoa hậu đầu tiên của xứ Mường, dẫu là những chứng cứ lịch sử, cũng đủ khiến chúng ta ngẩn ngơ. Bông hoa rừng thuần khiết một thời đã làm bừng sáng cả một vùng đồng rừng, mà có lẽ, thuở những năm đầu thế kỷ, nhắc tới địa danh Hòa Bình cũng đã khiến người ta mường tượng tới cả một vùng đồng rừng vời vợi xa xôi.

Thời gian trôi xám những núm chiêng đồng. Số phận những ngày cuối cùng của người đẹp đất Mường Vang Quách Thị Tẻo là khoảng thời gian chìm trong nghèo khổ. Mưu đồ bá nghiệp để truyền đời ăn lộc từ việc cai trị con dân khắp chín châu, mười mường của họ Quách đất Mường Vang nói riêng, và những dòng lang còn lại của các xứ Bi, Thàng, Động nói chung đã không được như mong muốn. Từ cái thuở quan Tri châu Quách Hàm tự tin trỏ tay bốn phía mà nói “thượng ngọn cây, hạ ngọn cỏ” đều thuộc sở hữu của nhà lang đã không còn nữa, khi những bấu víu cuối cùng vào những lời hứa của các quan Thầy Tây phương về một “xứ Mường tự trị” đã ra đi theo sự trốn chạy của họ khỏi cõi Đông Dương…

Người ta nói về kết cục của người đẹp xứ Mường đất Mường Vang Quách Thị Tẻo, cuối đời sống trong nghèo khó và đau đớn với những cơn vật vã vì…. thiếu thuốc phiện, như là một sự trả giá của quãng thời gian ngắn ngủi được tột bậc trong nhung lụa, xênh xang. Âu, mỗi số phận, dẫu nhỏ bé như con sâu, cái kiến, cũng có một lịch sử, cũng là một phần lịch sử. Mà lịch sử là những cái đã qua, nên chúng ta hãy cứ để nó ngủ yên, hãy nhìn nó với đôi mắt bình tĩnh và trong sáng của những người ngoài cuộc.

Người đẹp Quách Thị Tẻo từ lúc sinh ra, năm 1917, xứ An Nam trong đôi mắt của những kẻ ngoại bang là xứ mọi rợ, man di; đến khi nàng nhắm mắt về với mường ma, năm 1984, là khoảng thời gian lịch sử sang trang mới. Ngót 70 năm trong cõi nhân gian, trở thành nguyên mẫu của những huyền thoại, đó là niềm hạnh phúc, mà có lẽ, cả chín châu mười mường, nếu có sống lại cũng phải ghen tỵ!