Động vật hoang dã là thành phần cốt lõi cấu thành nên đa dạng sinh học, đồng thời giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc duy trì cân bằng của các hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, tình trạng săn bắt, buôn bán, vận chuyển và tiêu thụ động vật hoang dã trái phép vẫn là một trong những thách thức lớn đối với công tác bảo tồn thiên nhiên ở Việt Nam.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, Giám đốc Vườn Quốc gia Cúc Phương, việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Bộ Công an ban hành và triển khai Kế hoạch 628 về phối hợp đấu tranh, phòng chống tội phạm liên quan đến động vật hoang dã có thể xem là bước kế thừa và phát triển mạnh mẽ truyền thống phối hợp giữa hai ngành trong thực thi pháp luật lâm nghiệp trước đây.
Điểm nổi bật của kế hoạch lần này là tính quyết liệt, cụ thể và được kiểm đếm kết quả thường xuyên, gắn với trách nhiệm của từng cấp, từng lực lượng. Chính vì vậy, sau một thời gian triển khai, kế hoạch đã tạo ra những chuyển biến rõ rệt không chỉ trong công tác thực thi pháp luật mà còn trong nhận thức của toàn xã hội về bảo vệ động vật hoang dã.
Lực lượng công an tham gia cùng với kiểm lâm trong công tác tuần tra, kiểm soát, phòng chống tội phạm liên quan đến động vật hoang dã tại Vườn Quốc gia Cúc Phương. Ảnh: VQG Cúc Phương.
Những hiệu quả nổi bật
Từ thực tiễn tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, ông Nguyễn Văn Chính cho biết việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ tuyên truyền, kiểm tra, xử lý vi phạm đến đấu tranh triệt phá các đường dây buôn bán động vật hoang dã đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội.
Ở nhiều địa phương, hiện tượng săn bắt chim trời, bẫy thú rừng đã giảm rõ rệt. Thực tế tại các vùng đệm và khu vực phụ cận rừng đặc dụng cho thấy chim trời xuất hiện nhiều hơn, dừng chân lâu hơn trong mùa di cư. Một số khu rừng cũng ghi nhận sự gia tăng trở lại của các loài thú nhỏ.
Đây là những tín hiệu tích cực, cho thấy khi áp lực khai thác từ con người giảm đi, thiên nhiên có khả năng tự phục hồi rất nhanh.
Một điểm đáng ghi nhận trong quá trình thực hiện Kế hoạch 628 là sự phối hợp hiệu quả giữa lực lượng công an cơ sở và lực lượng kiểm lâm.
Tại nhiều địa phương, công an xã đã chủ động phối hợp với kiểm lâm tổ chức tuần tra liên ngành, tiếp nhận và xử lý thông tin vi phạm, lập hồ sơ xử phạt hành chính đúng quy định pháp luật, đồng thời khởi tố các vụ án nghiêm trọng đúng tội danh.
Sự phối hợp kịp thời này giúp việc phát hiện vi phạm và chuyển giao động vật hoang dã về các cơ sở cứu hộ được thực hiện nhanh hơn, an toàn hơn, giảm đáng kể nguy cơ động vật bị chết hoặc tiếp tục bị buôn bán.
Đối với Vườn Quốc gia Cúc Phương, các trung tâm cứu hộ như Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp, Trung tâm Bảo tồn rùa và Chương trình bảo tồn thú ăn thịt và tê tê đã tiếp nhận nhiều cá thể động vật do các lực lượng chức năng bàn giao sau các vụ xử lý vi phạm.
Một điểm mới và rất đáng trân trọng trong thời gian gần đây là sự tham gia bài bản của Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng các nhà chùa, nhà sư trong việc tuyên truyền bảo vệ động vật hoang dã.
Trong nhiều năm trước, hiện tượng phóng sinh chim trời hoặc động vật hoang dã đôi khi bị lợi dụng, dẫn đến việc khai thác và buôn bán động vật từ tự nhiên. Tuy nhiên, gần đây, thông qua sự hướng dẫn của Giáo hội, các hoạt động này đã được điều chỉnh theo hướng không mua bán, không thả động vật khai thác từ tự nhiên.
Điều này góp phần giảm đáng kể áp lực lên các quần thể động vật ngoài hoang dã, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, một trong những chuyển biến dễ nhận thấy nhất là tình trạng bẫy bắt chim trời, đặt bẫy thú rừng và sử dụng kích điện khai thác thủy sản đã giảm mạnh tại nhiều địa phương.
Thực tế này cho thấy khi các biện pháp thực thi pháp luật được triển khai quyết liệt, đồng thời có sự tham gia của cộng đồng và chính quyền cơ sở, các hành vi khai thác tận diệt sẽ dần bị đẩy lùi.
Kế hoạch 628 cũng nhận được sự đánh giá tích cực từ các cơ quan truyền thông, giới chuyên gia và các tổ chức bảo tồn trong nước và quốc tế. Nhiều tổ chức bảo tồn quốc tế cho rằng Việt Nam đang thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc chống buôn bán động vật hoang dã trái phép, qua đó góp phần thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, những kết quả bước đầu này cho thấy sự phối hợp liên ngành giữa hai Bộ đã phát huy hiệu quả rõ rệt, không chỉ trong thực thi pháp luật mà còn trong việc thay đổi nhận thức xã hội.
Công tác tuyên truyền được công an và kiểm lâm phối hợp thực hiện. Ảnh: VQG Cúc Phương.
Kiến nghị từ thực tiễn bảo tồn
Từ thực tiễn triển khai tại các cơ sở bảo tồn và cứu hộ động vật hoang dã, Giám đốc Vườn Quốc gia Cúc Phương cũng đưa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn trong thời gian tới.
Trước hết, cần tiếp tục duy trì và nâng Kế hoạch 628 trở thành nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, với cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng từ trung ương đến địa phương.
Bên cạnh đó, cần tăng cường huy động sự tham gia của toàn xã hội - từ chính quyền địa phương, các tổ chức tôn giáo, cơ quan truyền thông, tổ chức bảo tồn cho tới cộng đồng dân cư - cùng chung tay bảo vệ động vật hoang dã và phục hồi sinh cảnh. Khi các loài được sinh sôi và sinh cảnh được khôi phục, thiên nhiên và con người sẽ dần hòa quyện trong một chỉnh thể phát triển bền vững.
Một kiến nghị quan trọng khác là cần quy hoạch và đầu tư một số trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tầm quốc gia, có đủ năng lực tiếp nhận, chăm sóc, nhân nuôi bảo tồn và chuẩn bị nguồn cá thể cho các chương trình tái thả về tự nhiên.
Đồng thời, cần xây dựng chiến lược dài hạn phục hồi các quần thể động vật hoang dã ngoài tự nhiên, với mục tiêu đến năm 2050 nhiều loài nguy cấp và các sinh cảnh quan trọng của Việt Nam có thể được phục hồi bền vững trong môi trường tự nhiên.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, thực tiễn tại Vườn Quốc gia Cúc Phương cho thấy, khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, khi các lực lượng cùng hành động và khi toàn xã hội cùng chung tay, thiên nhiên sẽ có cơ hội hồi sinh.
Bảo vệ động vật hoang dã không chỉ là bảo vệ những loài sinh vật quý hiếm, mà còn là bảo vệ tương lai sinh thái của đất nước và của các thế hệ mai sau.
