Hiểm họa môi trường từ những dòng sông không chảy: [Bài 4] 'Sa mạc đá' dưới chân đập thủy điện

Dòng suối “chết” dưới chân thủy điện

Những ngày đầu hè, men theo tỉnh lộ 178 qua xã Nấm Dẩn, tỉnh Tuyên Quang, hình ảnh đập vào mắt chúng tôi không phải là một dòng suối miền núi trong xanh, róc rách như thường thấy ở vùng cao, mà là một lòng suối khô cạn kéo dài. Đó là suối Nậm Yên - một phụ lưu quan trọng của sông Chảy.

Từ trên cao nhìn xuống, lòng suối chỉ còn những bãi đá cuội trắng xám nối tiếp nhau. Nước gần như biến mất. Thi thoảng mới xuất hiện vài vũng nước nhỏ đọng lại giữa những hốc đá. Người dân địa phương gọi nơi đây là “dòng suối chết”.

Chỉ tay xuống lòng suối khô cạn phía dưới, anh Cháng Văn Thiêm, người dân xã Nấm Dẩn, cho biết nhiều năm nay cảnh tượng này đã trở nên quen thuộc.

“Nhà máy thủy điện phía trên tích nước, giữ nước nên đoạn suối bên dưới thường xuyên cạn khô. Có những thời điểm cả một đoạn suối dài khoảng 5 km chỉ còn đá cuội. Trước đây còn bắt được cá, tôm, giờ chẳng còn gì nữa”, anh Thiêm nói.

Theo người dân, mỗi khi thủy điện tích nước, dòng chảy phía hạ lưu giảm mạnh. Những khu vực từng là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sinh giờ trở thành bãi đá khô cằn.

Nguồn lợi thủy sản mất đi đồng nghĩa với một phần sinh kế của người dân cũng biến mất.

“Trước đây còn kiếm được cá để cải thiện bữa ăn. Giờ thì không còn nước, cá cũng không còn. Cuộc sống khó khăn quá nên tôi phải xuống Bắc Ninh làm thuê thời vụ để kiếm thêm thu nhập”, anh Thiêm chia sẻ.

Không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thủy sản, tình trạng thiếu nước còn tác động trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp. Anh Sùng Văn G., ở thôn Na Chăn, bức xúc cho biết phía trên là hồ chứa thủy điện Nậm Yên, nơi tích một lượng nước rất lớn. Trong khi đó, phía hạ lưu kéo dài hàng chục kilômét dọc tỉnh lộ 178 lại khô hạn kéo dài. “Họ giữ nước ở trên hồ, còn dưới này chỉ toàn đá cuội. Ruộng nương của bà con thiếu nước, cây trồng héo khô. Cả dòng suối giờ chẳng khác gì suối chết”, anh G. nói.

Theo phản ánh của người dân, toàn bộ lượng nước được dẫn qua hệ thống kênh bê tông rồi đưa vào đường hầm áp lực để vận hành nhà máy điện. Đoạn suối tự nhiên phía hạ lưu đã không còn dòng chảy đáng kể.

Cùng chung cảnh ngộ, chị Vàng Thị T., ở khu vực xã Tả Nhìu cũ, cho biết nhiều diện tích ruộng nương trước đây phụ thuộc vào nguồn nước từ suối Nậm Yên nay thường xuyên thiếu nước.

“Trước đây còn làm ruộng được. Giờ nước ít quá, nhiều chỗ bỏ không. Thanh niên trong bản phải đi làm công nhân dưới xuôi”, chị T. kể.

Suối Nậm Yên là một nhánh bờ trái của sông Chảy, bắt nguồn từ khu vực núi cao trên 2.000 m, nơi còn lưu giữ nhiều diện tích rừng tự nhiên và hệ sinh thái đặc trưng vùng núi đá. Dòng suối này từng là nguồn cung cấp nước quan trọng cho sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt của nhiều cộng đồng dân cư sống dọc lưu vực. Tuy nhiên, kể từ khi Nhà máy Thủy điện Nậm Yên được xây dựng và đưa vào vận hành, nhiều đoạn suối phía hạ lưu bắt đầu thay đổi.

Được biết, Nhà máy do Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây dựng Đại Phát làm chủ đầu tư, có công suất khoảng 10 MW. Về nguyên tắc, các công trình thủy điện đều phải duy trì dòng chảy tối thiểu sau đập nhằm bảo đảm môi trường sinh thái, bảo vệ hệ sinh thái thủy sinh và đáp ứng nhu cầu sử dụng nước của người dân vùng hạ lưu. Thế nhưng thực tế tại Nậm Yên lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.

Nhiều đoạn suối dài chỉ còn đá và sỏi. Hệ sinh thái nước ngọt từng tồn tại nơi đây nay gần như biến mất. Khi được hỏi về thực trạng này, lãnh đạo xã Nấm Dẩn cũng thừa nhận dòng suối phía hạ lưu thường xuyên trong tình trạng cạn nước.

“Đúng là có thời điểm phía hạ lưu giống như một dòng sông chết. Chính quyền địa phương nhiều lần nhắc nhở phía nhà máy, nhưng việc quản lý vận hành thuộc thẩm quyền cấp trên”, một lãnh đạo xã cho biết.

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Quang Hưng, Chủ tịch UBND xã Nấm Dẩn, xác nhận tình trạng suối Nậm Yên cạn nước kéo dài. “Lâu nay lòng suối chủ yếu chỉ còn đá sỏi. Xã sẽ tiếp tục có ý kiến với chủ đầu tư để xem xét khắc phục”, ông Hưng nói.

Câu hỏi đặt ra là: Dòng chảy môi trường tối thiểu hiện nay có đang được thực hiện đầy đủ hay không? Nếu có, vì sao người dân vẫn chứng kiến cảnh lòng suối khô cạn kéo dài?

Ai chịu trách nhiệm bảo vệ dòng chảy tối thiểu?

Theo tìm hiểu của phóng viên, ngày 10/3/2026, UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành Quyết định số 451/QĐ-UBND phê duyệt Phương án bảo vệ đập, hồ chứa thủy điện Nậm Yên.

Theo quyết định này, trách nhiệm bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du được giao cụ thể cho chủ đầu tư là Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây dựng Đại Phát.

Sở Công Thương tỉnh Tuyên Quang chịu trách nhiệm về tính chính xác của hồ sơ, số liệu, bản đồ và việc tuân thủ các quy định pháp luật trong quá trình thẩm định.

Quyết định cũng yêu cầu chủ đầu tư thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ công trình, phối hợp với cơ quan chức năng bảo đảm an toàn cho khu vực hạ du.

Tuy nhiên, những quy định trên dường như mới chỉ tập trung nhiều vào vấn đề an toàn đập, hồ chứa và vận hành công trình. Trong khi đó, câu chuyện bảo đảm dòng chảy môi trường - yếu tố sống còn đối với hệ sinh thái phía hạ lưu - lại đang được người dân đặt dấu hỏi.

Thực tế tại Nậm Yên cho thấy khoảng cách khá lớn giữa quy định trên giấy tờ và những gì đang diễn ra ngoài thực địa. Một dòng suối thường xuyên khô cạn không chỉ là câu chuyện của vài hộ dân thiếu nước sản xuất.

Đó còn là sự suy giảm của hệ sinh thái tự nhiên, sự biến mất của nguồn lợi thủy sản, sự thay đổi sinh kế của cộng đồng dân cư và nguy cơ mất cân bằng môi trường trong dài hạn.

Đáng lo ngại hơn, đây không phải là trường hợp cá biệt. Tại nhiều địa phương miền núi phía Bắc, tình trạng các dòng suối bị “đói nước” sau khi thủy điện đi vào vận hành đã nhiều lần được phản ánh.

Khi những con suối đầu nguồn không còn dòng chảy tự nhiên, hệ lụy không chỉ dừng lại ở khu vực ngay dưới chân đập mà còn lan rộng xuống toàn bộ lưu vực.

Thủy điện là nguồn năng lượng tái tạo quan trọng, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, cũng phải đánh đổi giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường. Nếu sự đánh đổi ấy vượt quá giới hạn chịu đựng của tự nhiên, những dòng suối sẽ là nơi đầu tiên phát đi tín hiệu cảnh báo.

Ở lưu vực sông Chảy hôm nay, dòng suối Nậm Yên đã cạn trơ đá cuội, mất đi sức sống vì thiếu nước. Và cái giá phải trả là sinh kế, môi trường và tương lai của cả những bản làng.