Hiểm họa môi trường từ những dòng sông không chảy: [Bài 3] ‘Núp bóng’ thủy điện để tận thu và khai thác khoáng sản?

Xe tải ‘lặc lè’ chở cát ra ngoài công trường 

Những ngày cuối tháng 3, có mặt tại khu vực đầu cầu sông Chảy, thuộc địa phận xã Tả Gia Khâu, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai (trước đây), nay là xã Pha Long, tỉnh Lào Cai, phóng viên ghi nhận tình trạng hút cát từ lòng sông Chảy lên và tập kết tại các bãi diễn ra khá nhộn nhịp.

Được biết đây là công trường dự án Thủy điện Simacai. Tại khu vực thi công, nhiều dấu hiệu bất thường liên quan đến hoạt động khai thác, vận chuyển cát đang khiến dư luận đặt ra câu hỏi: phải chăng việc “tận thu khoáng sản” đang bị lợi dụng, biến tướng thành khai thác thương mại?

Anh Hùng, một quản lý máy móc, nhân công tại đây cho biết khu vực khai thác do Công ty Minh Hùng (Cam Đường, Lào Cai) đảm trách. Theo anh, đơn vị có “giấy phép” khai thác tận thu khoáng sản để bán lại cho chủ đầu tư dự án Thủy điện Simacai làm vật liệu xây dựng.

Tuy nhiên, khi được hỏi nếu chỉ tận thu phục vụ công trình thì vì sao nhiều xe chở cát lại di chuyển về hướng Mường Khương và xã Simacai, người này im lặng, không thể trả lời.

Trao đổi với chị H.S.M., người dân sinh sống ngay khu vực đầu cầu sông Chảy, xã Pha Long, chị cho biết: “Chúng tôi bị ảnh hưởng bởi dự án thủy điện khá nhiều. Đầu tiên là bụi bặm. Dưới sông Chảy, họ khai thác cát rồi chở đi liên tục. Nếu có người giám sát thì họ dừng, không thì lại chở. Rồi còn nỗi lo sạt lở..."

Tương tự, anh Ngọc, một người dân địa phương, cho biết trước đây người dân tự khai thác cát để xây nhà thì bị ngăn chặn, nhưng xe từ khu vực công trường thủy điện lại chở ra ngoài một cách thoải mái.

Quan sát tại hiện trường, phóng viên ghi nhận hoạt động vận chuyển cát diễn ra liên tục. Từng đoàn xe tải trọng lớn nối đuôi nhau ra vào công trường, thùng xe phủ bạt nhưng vẫn lộ rõ khối lượng cát đầy ắp bên trong.

Trao đổi với phóng viên, chị S.T.P., một hộ dân khác sống gần đầu cầu thuộc địa bàn xã Sin Chéng, tỉnh Lào Cai, băn khoăn:

“Ngày nào cũng vậy, từ sáng đến tối, xe chở cát chạy rầm rập. Xe nào cũng đầy ắp. Họ chở đi đâu thì không rõ, nhưng chắc chắn không chỉ để làm thủy điện.”

Theo chị, tình trạng này kéo dài trong nhiều tháng, đặc biệt gia tăng khi công trình bước vào giai đoạn cao điểm. Không chỉ gây bụi, tiếng ồn, các xe tải còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông khi lưu thông qua khu vực cầu hẹp.

Một số người dân khác cũng xác nhận, các xe chở cát di chuyển theo nhiều hướng khác nhau, trong đó có những tuyến đường không phục vụ trực tiếp cho thi công. Điều này càng làm dấy lên nghi vấn về mục đích vận chuyển.

Một cán bộ địa phương (đề nghị không nêu tên) cho biết: “Nếu đúng là tận thu thì khối lượng có giới hạn và chủ yếu dùng tại chỗ. Nhưng xe chạy liên tục như vậy thì cần kiểm tra hồ sơ.”

Sông Chảy là phụ lưu quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sản xuất của người dân. Việc khai thác cát nếu không kiểm soát có thể gây hệ lụy nghiêm trọng.

Trước hết là nguy cơ sạt lở bờ sông. Khi lòng sông bị khai thác quá mức, cấu trúc địa chất thay đổi, dòng chảy biến dạng, dẫn đến xói lở.

Bên cạnh đó, hoạt động vận chuyển cát với tần suất cao cũng gây áp lực lên hạ tầng giao thông, khiến nhiều tuyến đường nhanh xuống cấp.

Cần sớm vào cuộc kiểm tra, làm rõ

Được biết, dự án Thủy điện Simacai có công suất 18 MW, gồm 2 tổ máy. Theo hợp đồng tín dụng tài trợ vốn dự án Thủy điện Simacai, được một ngân hàng có chi nhánh tại tỉnh Lào Cai công bố, ngân hàng này cam kết tổng mức cấp tín dụng là 500 tỷ đồng, trong thời hạn 18 năm. Cũng theo công bố, dự án được xây dựng trên địa bàn hai huyện Si Ma Cai và Mường Khương (tỉnh Lào Cai cũ), với tổng công suất lắp máy 18 MW, sản lượng điện trung bình hằng năm 64,98 triệu kWh, tổng mức đầu tư 749 tỷ đồng. Dự kiến hoàn thành và vận hành phát điện thương mại vào năm 2024.

Sau khi đưa vào sử dụng, dự án được kỳ vọng góp phần đáp ứng nhu cầu điện năng của tỉnh Lào Cai, đồng thời cải thiện hạ tầng và tăng thu ngân sách địa phương.

Tuy nhiên, đến nay, khi đã hết quý I/2026, dự án vẫn chưa thể vận hành như kế hoạch.

Trao đổi với phóng viên, luật sư Nguyễn Thu Phương (Đoàn Luật sư Hà Nội) nhận định:  Trong quá trình thi công các dự án thủy điện, việc đào đắp có thể phát sinh khoáng sản như cát, sỏi. Chủ đầu tư được phép tận thu nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt về phạm vi, khối lượng và mục đích sử dụng. Trường hợp muốn vận chuyển ra ngoài tiêu thụ, phải thực hiện đầy đủ thủ tục cấp phép theo quy định.

Luật sư Thu Phương cho rằng các cơ quan chức năng cần sớm kiểm tra, làm rõ: khối lượng khoáng sản được phê duyệt; thực tế khai thác; việc vận chuyển ra ngoài có được phép hay không. Đồng thời, cần tăng cường giám sát thực địa, tránh tình trạng hợp thức hóa trên giấy tờ.

Luật sư cũng nhấn mạnh: không thể đánh đổi tài nguyên lấy lợi ích ngắn hạn. Thủy điện là nguồn năng lượng quan trọng, nhưng phải đi đôi với bảo vệ môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên.

Những gì đang diễn ra tại công trường thủy điện Simacai cần được làm rõ không chỉ để trả lời cho người dân, mà còn để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.

Bởi nếu không được chấn chỉnh kịp thời, “tận thu” rất dễ trở thành “tận diệt” – không chỉ với tài nguyên mà còn với niềm tin của người dân.