Đoàn công tác của Báo Nông nghiệp và Môi trường do Phó Tổng Biên tập Vũ Minh Việt dẫn đầu trải nghiệm thực tế tại Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên. Ảnh: Trần Thọ.
Trong chuyến công tác tại khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, đoàn công tác của Báo Nông nghiệp và Môi trường do Phó Tổng Biên tập Vũ Minh Việt dẫn đầu đã có buổi làm việc, tìm hiểu và trải nghiệm thực tế về quá trình nghiên cứu giống cà phê năng suất cao, chất lượng tốt, thích ứng với biến đổi khí hậu tại Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI).
Bài toán cấp bách
Sản xuất cà phê của Việt Nam những năm qua đã có những bước tiến vượt bậc, tăng mạnh cả về diện tích, năng suất và sản lượng. Cà phê không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn tạo sinh kế cho hàng triệu nông hộ, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên.
Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng là hàng loạt thách thức mang tính cấu trúc. Phần lớn diện tích cà phê hiện nay đã già cỗi, trên 20 năm tuổi, năng suất suy giảm rõ rệt. Quá trình tái canh gặp nhiều rủi ro do sâu bệnh và chi phí đầu tư cao. Đặc biệt, biến đổi khí hậu làm thay đổi quy luật sinh trưởng của cây cà phê, gây thiếu nước tưới, rối loạn ra hoa, giảm chất lượng hạt. Trong bối cảnh đó, yêu cầu về giống mới vừa năng suất cao, vừa chất lượng tốt lại chịu hạn, kháng bệnh trở thành bài toán cấp bách.
Phó Tổng biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường Vũ Minh Việt tham quan thực tế các giống cà phê do WASI nghiên cứu và phát triển . Ảnh: Trần Thọ.
Theo Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), từ năm 2005 đến nay khu vực Tây Nguyên bắt đầu chương trình tái canh cà phê do phần lớn diện tích già cỗi. Giai đoạn này, nhu cầu giống sạch bệnh, năng suất cao trở nên cấp bách do khó khăn trong việc tái canh thành công. Bên cạnh đó, tình hình biến đổi khí hậu diễn ra hết sức phức tạp, gây ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh trưởng và cho năng suất của cây cà phê; nhu cầu thưởng thức cà phê chất lượng cao bắt đầu xuất hiện phổ biến hơn.
TS Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho biết, định hướng chọn tạo giống của WASI là chọn lọc, lai tạo các giống cà phê kháng bệnh, giống chất lượng cao, chịu hạn, thích ứng với biến đổi khí hậu để phù hợp với nhu cầu thực tiễn.
Bộ giống cà phê thích ứng cao
Trong suốt quá trình nghiên cứu, chọn lọc và lai tạo, WASI đã có bộ giống cà phê được công nhận và đưa vào trồng ở Việt Nam. Tính đến nay, WASI đã xây dựng được một bộ giống cà phê vối (Robusta) đa dạng về thời gian chín, năng suất và khả năng thích ứng sinh thái. Các giống TR4, TR5, TR6, TR7, TR8, TR9, TR11, TR12, TR13… đã được công nhận và đưa vào sản xuất trên diện rộng, tạo nên cơ cấu giống hợp lý cho từng vùng sinh thái và điều kiện canh tác khác nhau.
Đại diện WASI, Trưởng bộ môn Cây công nghiệp - Th.S Đinh Thị Tiếu Oanh trao đổi về giống cà phê mới với đoàn công tác. Ảnh: Trần Thọ.
Điểm nổi bật của các giống này là năng suất cao, phổ biến đạt từ 5-7 tấn nhân/ha; tỷ lệ hạt loại R1 cao; khối lượng hạt lớn; đặc biệt là khả năng kháng bệnh gỉ sắt, một trong những dịch bệnh nguy hiểm nhất trên cây cà phê. Nhiều giống đạt chất lượng thử nếm từ 80 điểm trở lên, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường cà phê chất lượng và cà phê đặc sản.
Một trong những dấu ấn quan trọng nhất của WASI trong giai đoạn gần đây là định hướng nghiên cứu các giống cà phê chín muộn, chịu hạn và tiết kiệm nước tưới. Các giống như TR6, TR14, TR15 hay giống Xanh lùn không chỉ cho năng suất ổn định, hạt to, chất lượng cao mà còn giúp kéo dài chu kỳ tưới, giảm từ 20-30% lượng nước so với giống truyền thống.
Song song đó, từ năm 2012, WASI đã triển khai chuyên sâu chương trình nghiên cứu giống cà phê chịu hạn. Kết quả bước đầu đã chọn lọc được nhiều dòng vô tính triển vọng như L4H6C4, L4H15C1, L4H17C15… có khả năng kéo dài thời gian cây héo thêm hơn 10 ngày so với giống đối chứng. Điều này mang ý nghĩa thực tiễn lớn đối với các vùng trồng cà phê thiếu nước tưới, góp phần giảm rủi ro sản xuất trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt.
Không chỉ tập trung vào giống cà phê vối, WASI còn đạt nhiều thành tựu trong chọn tạo giống cà phê chè. Ảnh: Trần Thọ.
Bên cạnh các giống vô tính, WASI cũng ghi dấu ấn với giống cà phê vối lai TRS1, là sản phẩm của phương pháp lai tổng hợp có kiểm soát từ các dòng ưu tú. Ưu điểm nổi bật của TRS1 là có thể nhân giống bằng hạt nhưng vẫn đảm bảo năng suất cao (trên 5 tấn/ha), chất lượng hạt tốt và tỷ lệ nhiễm bệnh gỉ sắt thấp. Đây được xem là giải pháp quan trọng giúp giảm chi phí giống, tạo điều kiện nhân rộng nhanh trong chương trình tái canh cà phê quy mô lớn.
Không chỉ tập trung vào giống cà phê vối (Robusta), WASI còn đạt nhiều thành tựu trong chọn tạo giống cà phê chè (Arabica). Các giống TN1, TN2, TN6, TN7, TN9, THA1 cho năng suất vượt trội so với Catimor, hạt to, chất lượng cao và kháng gỉ sắt tốt. Những giống này đã và đang góp phần nâng cao giá trị cà phê Arabica Việt Nam, đặc biệt tại các vùng trồng trọng điểm như tại tỉnh Lâm Đồng.
Theo TS Phan Việt Hà, trong bối cảnh toàn cầu hóa, WASI chủ động mở rộng hợp tác với các tổ chức và doanh nghiệp quốc tế như World Coffee Research (WCR), Nestlé R&D, cũng như các tập đoàn trong nước. Việc tham gia mạng lưới nghiên cứu cà phê toàn cầu, nhập nội hàng nghìn vật liệu giống mới không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn gen mà còn tạo nền tảng khoa học cho các giống cà phê thế hệ tiếp theo thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững.
