Giữ nhịp đập đại ngàn: [Bài 2] Lá chắn thép nơi tiền tiêu

Nhiệm vụ sống còn từ thực địa

Trong Chiến lược phát triển Lâm nghiệp Việt Nam giai đoạn 2021 - 2030, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định bảo vệ động vật hoang dã không chỉ là trách nhiệm thực thi pháp luật, mà còn là nhiệm vụ sống còn để duy trì cân bằng hệ sinh thái. Từ định hướng này, việc nâng cao năng lực thực chiến cho lực lượng kiểm lâm tại các "điểm nóng" như Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên được triển khai quyết liệt.

Những ngày cao điểm mùa khô, cái nắng bỏng rát phủ lên cánh rừng, kéo theo những áp lực vô hình đè nặng lên vai lực lượng bảo vệ rừng. Khi sông Đồng Nai rút nước, để lộ những bãi bồi, cũng là lúc các đối tượng vi phạm lợi dụng thời cơ, gia tăng những cuộc “đột kích” vào rừng sâu.

Nằm ở vị trí “tiền tiêu”, Trạm Kiểm lâm Núi Tượng được ví như “trái tim” của hệ thống bảo vệ rừng. Đây là khu vực giáp ranh dân cư đông đúc, nơi các đối tượng vi phạm thường xuyên bơi sông, băng rừng, sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi để săn bắt thú rừng.

Với anh Nguyễn Tuấn Quang, hơn 33 năm gắn bó với Trạm Núi Tượng cũng là từng ấy năm đối mặt với những “trận đồ” bẫy thú. Từ những năm đầu thập niên 1990, khi nhận thức còn hạn chế, có những ngày anh cùng đồng đội tháo gỡ hàng trăm chiếc bẫy. Dù hiện nay số lượng giảm, nhưng mức độ tinh vi và tàn khốc lại tăng lên.

Theo anh Quang, bẫy thú ở Cát Tiên chủ yếu gồm bẫy thòng lọng, bẫy kiềng và bẫy lò xo. Mỗi loại mang một mức độ nguy hiểm khác nhau, nhưng đều có điểm chung là gây thương tích nặng nề cho động vật. Đặc biệt, bẫy kiềng với răng cưa sắc nhọn có thể nghiền nát chân thú lớn như heo rừng, bò tót, khiến chúng chết dần trong đau đớn.

“Thời gian vàng để cứu hộ chỉ tính bằng giờ,” anh Quang trầm giọng. Nếu không phát hiện kịp thời, vết thương sẽ nhanh chóng hoại tử. Ngay cả khi được cứu sống, khả năng phục hồi cũng rất thấp.

Đáng lo ngại hơn, những năm gần đây xuất hiện bẫy điện - hình thức tận diệt với mức độ nguy hiểm đặc biệt cao. Chỉ cần chạm vào dòng điện giăng ngang rừng, mọi loài thú đều không có cơ hội sống sót. 

Đối đầu với những “trận địa” đó, kiểm lâm không chỉ dựa vào cả công cụ và kinh nghiệm thực địa. "Chúng tôi phải thuộc lòng từng lối mòn, nhận diện dấu vết lạ, dùng gậy dò từng bước đi để bảo vệ chính mình và đồng đội giữa rừng sâu đầy hiểm nguy”, anh Quang chia sẻ.

Không dừng ở việc gỡ bẫy, lực lượng kiểm lâm còn trực tiếp tham gia những chuyên án truy quét đối tượng săn bắn động vật hoang dã. Cuối năm 2025, đầu năm 2026, một vụ mật phục tại khu vực giáp ranh đã trở thành dấu ấn khó quên đối với lực lượng nơi đây.

Anh Lương Văn Bảo, Trạm phó Trạm Kiểm lâm Núi Tượng với 17 năm kinh nghiệm, nhớ lại những đêm trinh sát kéo dài. Giữa rừng khộp mùa khô, lá rụng dày, mỗi bước chân đều có thể lộ dấu vết, tổ công tác buộc phải chọn chiến thuật “phục kích tầng thấp”. 

Mỗi kiểm lâm chọn một gốc cây làm điểm ẩn nấp, giữ im lặng tuyệt đối. Khi bóng tối bao trùm, ba đối tượng mang theo súng hơi và bao tải xuất hiện đúng “điểm chết”.

Tiếng hô “Kiểm lâm đây, đứng lại!” vang lên giữa rừng đêm. Bị bất ngờ, các đối tượng tháo chạy nhưng nhanh chóng bị khống chế. Tang vật thu giữ gồm súng hơi và hàng chục viên đạn chì. Từ lời khai, lực lượng chức năng tiếp tục truy bắt các đối tượng còn lại ngay trong đêm. Vụ việc sau đó được khởi tố, tạo hiệu ứng răn đe mạnh mẽ.

Tuy nhiên, với những người lính giữ rừng, thành công không chỉ nằm ở những vụ bắt giữ. Nhìn lại hành trình hơn ba thập kỷ, anh Quang nhận thấy sự thay đổi rõ rệt từ khi các chính sách phát triển vùng đệm được triển khai.

Việc đầu tư hạ tầng, tạo sinh kế bền vững đã giúp người dân giảm phụ thuộc vào rừng. Đặc biệt, công tác tuyên truyền, giáo dục đã góp phần thay đổi nhận thức, xóa bỏ dần những quan niệm sai lệch về giá trị của động vật hoang dã.

“Niềm vui lớn nhất không phải là bắt được bao nhiêu vụ, mà là thấy người dân hiểu luật, không còn vào rừng săn bắt”, anh Quang chia sẻ.

Chương mới cho cuộc chiến giữ rừng 

Trạm Núi Tượng hiện quản lý gần 4.000 ha rừng, nơi sinh sống của nhiều loài quý hiếm như bò tót, nai, vượn đen má vàng. Tuy nhiên, ranh giới giữa rừng và khu dân cư rất mong manh. Trong bối cảnh đó, kiểm lâm vừa làm nhiệm vụ bảo vệ, vừa trở thành “cầu nối” với người dân. Từng bước, họ vận động, thuyết phục, biến những người từng săn bắt thành lực lượng hỗ trợ bảo vệ rừng.

Để hóa giải những điểm nóng này, lực lượng kiểm lâm Cát Tiên đã vận dụng nhuần nhuyễn tinh thần chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về gắn kết bảo tồn với phát triển cộng đồng, triển khai chiến thuật “đi từng ngõ, gõ từng nhà”.

Tại những bản làng ven rừng, hình ảnh người lính kiểm lâm không còn là nỗi e dè mà đã trở thành người bạn đồng hành. Nhiều thợ săn khét tiếng một thời, sau khi được thuyết phục và hiểu rõ giá trị của rừng, đã tự nguyện ký cam kết bảo vệ rừng, thậm chí trở thành "tai mắt" đắc lực nhất cho Trạm. Họ hiểu rằng, rừng không phải là nguồn khai thác vô tận, mà là nền tảng sinh kế lâu dài.

Song song đó, yêu cầu nâng cao hiệu quả giám sát đặt ra cấp thiết. VQG Cát Tiên tăng cường triển khai nhiệm vụ ứng dụng máy bẫy ảnh trong giám sát đa dạng sinh học nhằm thiết lập cơ sở dữ liệu đầy đủ, chính xác phục vụ quản lý và bảo tồn lâu dài.

Theo kế hoạch năm 2026, Vườn sẽ lắp đặt 131 máy bẫy ảnh trên toàn bộ diện tích rừng do đơn vị quản lý, bao gồm cả khu vực dự kiến mở rộng. Hệ thống bẫy ảnh được bố trí khoa học theo ô lưới, bảo đảm bao phủ đa dạng các sinh cảnh rừng, tập trung giám sát các nhóm thú lớn, thú trung bình, linh trưởng, chim hoạt động mặt đất và các loài thú nhỏ. Đồng thời, hoạt động này còn giúp ghi nhận kịp thời các tác động tiêu cực từ con người như săn bắt trái phép, thả rông gia súc hay sự xâm nhập vùng lõi.

Việc ứng dụng công nghệ bẫy ảnh không chỉ góp phần cập nhật danh lục các loài động vật hoang dã, mà còn xây dựng bộ dữ liệu hình ảnh số hóa gắn với bản đồ GIS, tạo nền tảng khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và quản lý tài nguyên rừng.

Cuộc chiến giữ rừng tại VQG Cát Tiên đang bước sang một chương mới. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực chiến của những người như anh Quang, tinh thần thép của anh Bảo cùng "mắt thần" công nghệ bẫy ảnh đã tạo nên một mạng lưới bảo vệ xuyên suốt. Hành trình bảo tồn phía trước vẫn còn nhiều thử thách, nhưng với sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của người dân vùng đệm và sự hỗ trợ của khoa học kỹ thuật, niềm tin về một hệ sinh thái bền vững đang dần trở thành hiện thực.