Giải pháp để ngành hàng sầu riêng tăng trưởng 2 con số

Bài học từ khủng hoảng

Trước hết phải khẳng định sầu riêng là một minh chứng điển hình khi nông nghiệp Việt Nam nhận diện đúng ngành hàng có lợi thế cạnh tranh và tổ chức phát triển theo hướng “kinh tế nông nghiệp”.

Trong giai đoạn 2023 - 2025, mặt hàng này đã vươn lên trở thành trụ cột của xuất khẩu rau quả Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng ước đạt khoảng 4 tỷ USD, chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước, qua đó trở thành ngành hàng dẫn dắt tăng trưởng toàn ngành.

Đáng chú ý, tại thị trường Trung Quốc - thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới - sầu riêng Việt Nam đã nhanh chóng vươn lên cạnh tranh trực tiếp với Thái Lan, qua đó hình thành thế “song trụ” chi phối gần như toàn bộ thị trường nhập khẩu.

Thống kê nhập khẩu sầu riêng tươi của Trung Quốc năm 2025 cho thấy, tổng sản lượng nhập từ Việt Nam là 941.004 tấn, trong khi của Thái Lan là 920.749 tấn. Sự bứt phá này không phải ngẫu nhiên, mà đến từ sự hội tụ của nhiều yếu tố lợi thế chiến lược.

Trước hết là lợi thế tự nhiên và mùa vụ, cho phép Việt Nam cung ứng sầu riêng gần như quanh năm, trong khi các đối thủ có tính mùa vụ rõ rệt.

Thứ hai là lợi thế địa lý khi khoảng cách vận chuyển ngắn, kết nối trực tiếp với các chợ đầu mối lớn tại Trung Quốc, giúp giảm chi phí logistics và tăng tốc độ quay vòng hàng hóa.

Thứ ba là sự hỗ trợ từ các hiệp định thương mại như RCEP và ACFTA, tạo điều kiện thuận lợi về thuế quan và tiếp cận thị trường. Cuối cùng là sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp trong tổ chức vùng trồng, thu mua và xuất khẩu, bước đầu hình thành chuỗi giá trị tương đối rõ nét.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là áp lực cạnh tranh của sầu riêng Việt Nam ngày càng gay gắt. Thị trường Trung Quốc đang chuyển nhanh sang yêu cầu cao hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát dư lượng. Thực tiễn đã cho thấy, khả năng duy trì và mở rộng thị phần của sầu riêng Việt Nam phụ thuộc quyết định vào việc kiểm soát chất lượng đầu vào, chuẩn hóa vùng trồng và xây dựng hệ thống kiểm nghiệm - truy xuất đồng bộ. Nếu không giải quyết được các “điểm nghẽn” này, lợi thế về sản lượng và chi phí sẽ không đủ để đảm bảo vị thế dài hạn.

Ví dụ rõ ràng nhất là “khủng hoảng sầu riêng 2025”, một lỗ hổng hệ thống từ vùng trồng đến kiểm nghiệm và các vấn đề khác mang tính hệ thống, phản ánh rõ những điểm nghẽn cốt lõi của nông nghiệp Việt Nam. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long có khá nhiều diện tích vườn bị nghi nhiễm kim loại nặng. Trong khi đó, năng lực xét nghiệm tại các phòng kiểm nghiệm lại còn khá hạn chế, khiến doanh nghiệp phải chờ đợi kéo dài, chi phí xét nghiệm tăng cao và hàng hóa ùn ứ tại cửa khẩu. Nhiều lô hàng buộc phải quay đầu, gây thiệt hại lên tới 50% giá trị.

Một bất cập nghiêm trọng nằm ở cơ chế giao dịch: doanh nghiệp buộc phải “mua đứt” hàng tại vườn trước khi được phép xét nghiệm. Điều này khiến hoạt động thu mua trở thành một “canh bạc rủi ro cao”, khi toàn bộ thiệt hại do vi phạm dư lượng thuộc về doanh nghiệp, dù nguyên nhân xuất phát từ khâu sản xuất. Hệ quả là chỉ trong 4 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng giảm tới 60,9%, riêng thị trường Trung Quốc - chiếm tới 90% thị phần - giảm 75,5%.

Nguyên nhân gốc rễ được xác định đến từ việc lạm dụng phân bón chứa kim loại nặng và sử dụng chất cấm như “vàng O” trong xử lý sau thu hoạch. Điều này cho thấy lỗ hổng lớn trong kiểm soát vật tư đầu vào, quản lý vùng trồng và ý thức tuân thủ trong sản xuất. Sự thiếu liên kết và thiếu cơ chế giám sát đồng bộ giữa nông dân - doanh nghiệp - cơ quan quản lý đã khiến rủi ro bị “đẩy” toàn bộ về phía doanh nghiệp, làm méo mó toàn bộ chuỗi giá trị.

Trong khi đó, Thái Lan - dù họ cũng đã từng bị những cảnh báo tương tự đã nhanh chóng khắc phục và đạt tỷ lệ thông quan trên 99% nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp như: xây dựng hơn 300 phòng xét nghiệm mini tại vùng trồng, cho phép kiểm tra tại chỗ trước khi lưu thông; chỉ cho phép thu mua các sản phẩm đạt chuẩn; đồng thời áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc liên thông với cơ quan hải quan Trung Quốc. Mô hình này cho thấy vai trò chủ động và dẫn dắt của Nhà nước là yếu tố quyết định trong việc kiểm soát chất lượng và bảo vệ thị trường.

Khủng hoảng sầu riêng 2025 không chỉ là một sự cố ngành hàng, mà là “bài kiểm tra thực tế” cho toàn bộ hệ thống quản lý nông nghiệp Việt Nam. Những lỗ hổng từ kiểm soát vật tư, quản lý vùng trồng, kiểm nghiệm đến cơ chế thu mua và xuất khẩu cho thấy nếu không có một cơ chế điều phối đủ mạnh từ Nhà nước, cùng với sự tham gia có trách nhiệm của doanh nghiệp, thì các rủi ro tương tự hoàn toàn có thể lặp lại ở các ngành hàng khác.

Sau giai đoạn tăng trưởng nóng và những cú sốc về chất lượng trong năm 2025, ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh mới, trong đó yếu tố quyết định không còn là sản lượng hay giá cả, mà là khả năng kiểm soát chất lượng và xây dựng niềm tin thị trường, đặc biệt tại Trung Quốc - thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới.

Để rút ra những bài học và tạo đà cho sầu riêng Việt Nam phát triển, hãy cùng nhìn lại các chính sách mang tính chiến lược quốc gia mà Thái Lan đã áp dụng.

Thực tiễn cho thấy, khi ngày càng nhiều quốc gia được cấp phép xuất khẩu sầu riêng vào Trung Quốc, cạnh tranh không chỉ diễn ra giữa các doanh nghiệp mà đã chuyển thành cạnh tranh giữa các hệ thống quản lý quốc gia. Trong đó, Thái Lan tiếp tục là đối thủ lớn nhất của Việt Nam và đã triển khai các biện pháp kiểm soát chất lượng ở cấp độ hệ thống, với sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân.

Tại các vùng trồng trọng điểm phía đông, Thái Lan đã thiết lập khung quản lý thống nhất đối với toàn bộ quá trình sản xuất và thu hoạch sầu riêng, đặc biệt là kiểm soát độ chín của trái - yếu tố cốt lõi quyết định chất lượng. Theo đó, từng giống sầu riêng được quy định ngưỡng độ chín tối thiểu cụ thể; mọi lô hàng không đạt tiêu chuẩn đều không được phép lưu thông. Quy trình kiểm soát được thực hiện ngay từ cấp nông hộ, thông qua việc lấy mẫu kiểm định trước khi thu hoạch và cấp chứng nhận kèm theo lô hàng. Cách tiếp cận này giúp đảm bảo chất lượng đồng đều, giảm thiểu khiếu nại và củng cố niềm tin của thị trường nhập khẩu.

Trở lại với câu chuyện sầu riêng Việt Nam, sau những cảnh báo và gián đoạn xuất khẩu trong năm 2025, Chính phủ đã có những bước đi quan trọng nhằm siết chặt quản lý chất lượng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với sầu riêng tươi xuất khẩu, bao quát toàn bộ chuỗi từ sản xuất, thu hoạch đến đóng gói và vận chuyển. Đồng thời, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia đã được triển khai thí điểm với sầu riêng là ngành hàng đầu tiên, hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, tích hợp và xác thực thông tin toàn chuỗi.

Việc áp dụng tem truy xuất điện tử, kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, không chỉ phục vụ yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu mà còn tạo nền tảng cho việc minh bạch hóa toàn bộ chuỗi giá trị. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, phù hợp với xu hướng quốc tế.

Trong bối cảnh đó, “cuộc đua sầu riêng” thực chất đã chuyển thành “cuộc đua chất lượng và hệ thống quản trị”. Quốc gia nào kiểm soát tốt hơn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định của nguồn cung sẽ là quốc gia chiếm ưu thế dài hạn, bất kể lợi thế về sản lượng.

Giải pháp để sầu riêng tăng trưởng 2 con số

Với nền tảng đã được thiết lập sau giai đoạn điều chỉnh năm 2025, ngành sầu riêng Việt Nam có cơ sở để phục hồi và tiếp tục tăng trưởng, với mục tiêu kim ngạch xuất khẩu vượt 4 tỷ USD và hướng tới mốc 4,5 tỷ USD trong năm 2026. Tuy nhiên, khả năng hiện thực hóa mục tiêu này phụ thuộc trực tiếp vào việc duy trì kỷ luật chất lượng và hoàn thiện hệ thống quản lý toàn chuỗi.

Từ bài học sầu riêng, chúng ta có thể rút ra một số hàm ý chính sách mang tính nền tảng cho việc lựa chọn và phát triển các ngành hàng nông sản chiến lược của Việt Nam.

Thứ nhất, cần xác định rõ tiêu chí lựa chọn ngành hàng ưu tiên, bao gồm: Có lợi thế tự nhiên và quy mô sản xuất lớn; có thị trường quốc tế rõ ràng và nhu cầu tăng trưởng cao; có khả năng tổ chức chuỗi giá trị và nâng cấp chế biến; có tiềm năng xây dựng thương hiệu quốc gia.

Thứ hai, việc phát triển ngành hàng không thể dừng ở sản xuất, mà phải gắn chặt với tổ chức thị trường, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống dữ liệu.

Thứ ba, vai trò của Nhà nước là yếu tố quyết định trong việc thiết lập “luật chơi” từ kiểm soát vật tư đầu vào, cấp mã số vùng trồng, đến kiểm nghiệm và đàm phán mở cửa thị trường…

Quan trọng hơn, sầu riêng cho thấy một thực tế: khi hội tụ đủ “thiên thời - địa lợi - thị trường”, nhưng thiếu “thể chế và tổ chức chuỗi”, thì tăng trưởng có thể rất nhanh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro đứt gãy.

Do đó, việc lựa chọn các ngành hàng như sầu riêng, cà phê, gạo, hồ tiêu… làm trụ cột không chỉ là lựa chọn về sản phẩm, mà là lựa chọn về mô hình phát triển.

Nhìn vào bức tranh của ngành hàng sầu riêng hiện nay có thể thấy rõ: với tiềm năng chiếm 45% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành hàng rau quả thì rõ ràng ngành hàng sầu riêng cần được quan tâm nhiều hơn. Đặc biệt, về thể chế cần phải tạo được môi trường thuận lợi hơn để doanh nghiệp dẫn dắt, bứt phá phát triển, xoá bỏ điểm nghẽn kịp thời, phù hợp với hiện trạng sản xuất và quan trọng hơn là xóa những điểm nghẽn gây khó, gây hoang mang cho doanh nghiệp.

Hãy tạo môi trường thuận lợi nhất để doanh nghiệp đồng hành cùng Nhà nước và bà con nông dân hiện thực mục tiêu tăng trưởng ngành hàng sầu riêng 2 con số.

Và quan trọng hơn nữa là mục tiêu cạnh tranh, khẳng định thương hiệu quốc gia trên thị trường nông sản quốc tế.