Các cuộc giao tranh căng thẳng giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran tại Trung Đông đã làm dấy lên lo ngại về giá dầu tăng vọt, đẩy giá xăng dầu toàn cầu đi lên và kéo theo nguy cơ suy thoái kinh tế.
Mới đây ngày 2/3 (giờ địa phương), một chỉ huy cấp cao của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố eo biển Hormuz đã bị đóng và Iran sẽ tấn công bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua tuyến đường này.
Theo truyền thông nhà nước Iran, ông Ebrahim Jabari - cố vấn cấp cao của Tổng tư lệnh Vệ binh Cách mạng - khẳng định: “Eo biển Hormuz đang bị phong tỏa. Nếu bất kỳ ai tìm cách đi qua, các anh hùng của Vệ binh Cách mạng và hải quân chính quy sẽ thiêu rụi những con tàu đó”.
Tuyên bố này, nếu được thực thi, sẽ đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng trong căng thẳng khu vực, bởi Hormuz là tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới, nơi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua mỗi ngày. Hiện chưa có xác nhận độc lập về việc phong tỏa hoàn toàn eo biển, song thị trường năng lượng và vận tải biển đang theo dõi sát diễn biến tại khu vực.
Truyền thông Iran mới đây cho biết eo biển Hormuz đang bị phong tỏa và Tehran tuyên bố sẽ nổ súng vào bất kỳ tàu nào tìm cách đi qua khu vực này. Ảnh: QTV Gambia.
Tuyến vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman ở phía nam, nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và biển Ả Rập. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 33 km, trong khi luồng tàu vận tải thực tế mỗi chiều chỉ khoảng 3 km.
Chính đặc điểm “cổ chai” này khiến Hormuz trở thành một trong những điểm dễ tổn thương nhất của thương mại toàn cầu.
Khoảng 20% tổng nguồn cung dầu mỏ toàn cầu - tương đương 15-20 triệu thùng/ngày - được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Ngoài ra, khoảng 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) vận chuyển bằng đường biển cũng đi qua đây, chủ yếu từ Qatar.
Điều này có nghĩa bất kỳ gián đoạn nào, dù chỉ trong vài ngày, cũng có thể khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt. Trong kịch bản xấu nhất được các chuyên gia dự báo, giá dầu có thể vượt mốc 100 USD/thùng nếu dòng chảy bị chặn hoàn toàn.
Phần lớn dầu xuất khẩu của các thành viên OPEC như Ả Rập Xê Út, Iran, UAE, Kuwait và Iraq đều phải qua tuyến đường này, chủ yếu cung cấp cho châu Á. Qatar - một trong những nước xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới - gần như vận chuyển toàn bộ khí hóa lỏng qua eo biển Hormuz.
Vai trò của Iran trong khu vực
Iran kiểm soát bờ bắc eo biển Hormuz và duy trì hiện diện quân sự đáng kể tại khu vực thông qua hải quân và lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo. Vị trí này mang lại cho Tehran một đòn bẩy chiến lược quan trọng đối với tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới.
Trong nhiều năm, Iran từng cảnh báo có thể đóng eo biển nếu bị tấn công quân sự hoặc siết chặt trừng phạt. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz sẽ là bước đi cực đoan, bởi điều đó đồng nghĩa với việc chính Iran cũng bị cắt đứt con đường xuất khẩu dầu - nguồn thu chủ lực của nền kinh tế.
Trên thực tế, Tehran không nhất thiết phải tuyên bố phong tỏa chính thức để tạo ra tác động. Các biện pháp “dưới ngưỡng chiến tranh” như gây nhiễu tín hiệu định vị, kiểm tra hoặc bắt giữ tàu, bắn cảnh cáo hay rải thủy lôi có thể đủ để khiến tàu chở dầu phải neo đậu ngoài khơi. Hệ quả là phí bảo hiểm vận tải tăng vọt, chuỗi cung ứng bị gián đoạn và thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào trạng thái bất ổn.
Iran sở hữu khoảng 170 tỷ thùng dầu - tương đương 9% trữ lượng toàn cầu - đứng trong nhóm các quốc gia có nguồn dự trữ lớn nhất thế giới. Nước này là nhà sản xuất lớn thứ tư trong OPEC và đồng thời nắm giữ trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai toàn cầu.
Dù sản lượng từng giảm mạnh sau nhiều thập kỷ chiến tranh, bất ổn và trừng phạt - từ mức đỉnh khoảng 6 triệu thùng/ngày năm 1974 xuống còn 3,5 triệu thùng/ngày - những năm gần đây sản lượng đã phục hồi nhờ quan hệ thương mại chặt chẽ với Trung Quốc, thị trường nhập khẩu phần lớn dầu thô của Iran.
Tuy dầu xuất khẩu của Iran chỉ chiếm khoảng 4% nguồn cung toàn cầu, các chuyên gia cho rằng tầm ảnh hưởng của nước này lớn hơn nhiều so với con số đó. Sức nặng địa chính trị của Iran không chỉ nằm ở sản lượng, mà ở vị trí chiến lược và khả năng tác động tới một trong những tuyến trung chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới.
Khoảng 20% tổng nguồn cung dầu mỏ toàn cầu - tương đương 15-20 triệu thùng/ngày - được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: Energy Now.
Giới phân tích nhận định việc phong tỏa hoàn toàn Hormuz có thể xảy ra trong kịch bản xung đột toàn diện, khi lợi ích sống còn của Iran bị đe dọa. Đây được xem là “quân bài cuối cùng”, bởi cái giá phải trả sẽ rất lớn cho cả khu vực và chính Iran.
Tuy vậy, trong bối cảnh căng thẳng leo thang, chỉ cần sự gián đoạn kéo dài hoặc rủi ro an ninh gia tăng cũng đủ tạo ra hiệu ứng tương tự một lệnh phong tỏa trên thực tế - khiến thị trường dầu toàn cầu chao đảo và các nền kinh tế lớn phải đối mặt với áp lực mới.
Tác động tới thị trường toàn cầu
Trước khi xung đột leo thang, giới quan sát dự đoán hành động quân sự hạn chế có thể khiến giá dầu tăng khoảng 10 USD/thùng.
Hiện tại, thị trường tài chính dự báo giá Brent có thể tăng 9% chỉ trong một ngày, lên khoảng 73 USD/thùng. Một số tổ chức phân tích cho rằng giá có thể tăng lên 90 USD/thùng nếu không có hạ nhiệt nhanh chóng. Trong kịch bản gián đoạn kéo dài, giá dầu hoàn toàn có thể vượt mức 100 USD/thùng.
Giá năng lượng tăng cao sẽ làm trầm trọng thêm lạm phát tại Mỹ và châu Âu, đẩy chi phí sinh hoạt tăng và gây sức ép lên tăng trưởng toàn cầu.
Eo biển Hormuz là “yết hầu” của thị trường năng lượng thế giới. Việc đóng cửa tuyến vận chuyển này - dù chỉ tạm thời - không chỉ là vấn đề khu vực mà có thể gây ra cú sốc toàn cầu.
Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn mong manh sau chu kỳ lạm phát kéo dài, bất kỳ sự gián đoạn nghiêm trọng nào tại Hormuz đều có thể trở thành chất xúc tác cho một vòng xoáy bất ổn mới.
