Cải cách thể chế quyết định cách thức quản lý đầu tư, bảo vệ hệ sinh thái biển

Sau gần một thập niên triển khai Nghị quyết 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, thực thi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo, nhiều cơ hội mới đã hình thành nhưng cũng xuất hiện không ít thách thức về xung đột không gian sử dụng biển, hạn chế trong cơ chế giao biển và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình kinh tế biển xanh.

Loạt bài “Phát triển bền vững kinh tế biển” ghi nhận những chuyển động  tại các địa phương ven biển, góc nhìn từ chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế nhằm nhận diện cơ hội, thách thức cũng như các “điểm nghẽn” thể chế trong hành trình đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, làm giàu từ biển.

Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế biển

Việt Nam đặt mục tiêu đưa kinh tế biển trở thành động lực tăng trưởng quan trọng đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Theo ông, đâu là lợi thế lớn nhất để Việt Nam theo đuổi mô hình kinh tế biển xanh?

- Báo cáo Thúc đẩy phát triển kinh tế biển Việt Nam bền vững - Nghiên cứu rà soát đầu tư và chi tiêu công của Ngân hàng Thế giới năm 2025 đã chỉ rõ, lợi thế lớn nhất của Việt Nam nằm ở sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên ven biển phong phú và vị thế kinh tế chiến lược. Với đường bờ biển dài 3.260 km, đa dạng sinh học biển dồi dào, nguồn lợi thủy sản phong phú, hệ sinh thái rừng ngập mặn rộng lớn và các tỉnh ven biển năng động, Việt Nam bước vào quá trình chuyển đổi sang kinh tế biển xanh với nền tảng tự nhiên và kinh tế đặc biệt vững chắc.

Thế mạnh thực sự của Việt Nam là tính đa dạng, khi có các ngành phát triển như khai thác thủy sản, nuôi trồng thủy sản, du lịch và vận tải biển, đồng thời vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác trong nuôi biển, năng lượng tái tạo ngoài khơi và các hệ sinh thái carbon xanh.

Cơ hội không chỉ nằm ở việc khai thác thêm giá trị từ đại dương mà còn ở việc xem các hệ sinh thái biển như những tài sản kinh tế có khả năng tạo ra giá trị. Các hệ sinh thái ven biển khỏe mạnh hỗ trợ nghề cá, du lịch, bảo vệ bờ biển trước bão và hấp thụ carbon. Lợi thế dài hạn của Việt Nam sẽ phụ thuộc không chỉ vào quy mô không gian biển mà còn vào hiệu quả quản lý và bảo vệ các nguồn tài nguyên này.

Bên cạnh các lĩnh vực thế mạnh như năng lượng, hàng hải, theo ông, lĩnh vực nào có nhiều tiềm năng cho kinh tế biển xanh trong 10 năm tới? Đồng thời, ông nhìn nhận thế nào về khả năng thu hút đầu tư tư nhân vào lĩnh vực này, nhất là khi nhiều dự án bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái biển có thời gian hoàn vốn khá dài?

- Khai thác thủy sản, nuôi trồng thủy sản và đặc biệt là nuôi biển có nhiều điều kiện để trở thành những động lực của kinh tế biển xanh Việt Nam trong thập kỷ tới, khi Việt Nam đang mở rộng quy mô, năng suất và trình độ công nghệ. Quan trọng hơn, các lĩnh vực này cũng rất hấp dẫn đối với nhà đầu tư tư nhân vì tạo ra nguồn doanh thu tương đối ổn định và gắn chặt với thị trường toàn cầu. Kết quả xuất khẩu tích cực, khả năng thương mại hóa cao và sự hỗ trợ của Chính phủ về hạ tầng giúp giảm rủi ro đầu tư và thu hút thêm nguồn vốn tư nhân.

Trong khi đó, phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn biển vẫn khó huy động vốn hơn do lợi ích thường mang tính gián tiếp, như bảo vệ bờ biển, tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì các dịch vụ hệ sinh thái. Vì vậy, việc mở rộng các cơ chế tài chính hỗn hợp, trái phiếu xanh biển, thị trường carbon và các mô hình hợp tác công - tư sẽ đóng vai trò quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi kinh tế biển xanh trên diện rộng.

Từ tháng 7/2025, Việt Nam đã thực hiện sáp nhập nhiều tỉnh, thành, phần lớn địa phương đều có không gian phát triển hướng biển. Theo ông, sự thay đổi này sẽ mở ra những cơ hội gì cho chiến lược phát triển kinh tế biển của Việt Nam trong thời gian tới?

- Việc tái cơ cấu hành chính có thể tạo cơ hội quan trọng để Việt Nam chuyển từ mô hình phát triển ven biển phân tán sang quản trị biển tích hợp hơn. Điều này có thể giúp: Nâng cao hiệu quả quy hoạch hạ tầng liên vùng; Giảm tình trạng đầu tư trùng lặp; Sử dụng không gian ven biển hiệu quả hơn; Tăng cường quy hoạch không gian biển; Thu hút tốt hơn các khoản đầu tư tư nhân quy mô lớn.

Tuy nhiên, chỉ riêng việc tái cơ cấu là chưa đủ. Cần tiếp tục củng cố thể chế, tăng cường chia sẻ dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan để bảo đảm rằng các đơn vị hành chính lớn hơn không chỉ đơn thuần kế thừa những thách thức quản trị hiện có ở quy mô lớn hơn.

Hướng tới mục tiêu bền vững, lâu dài

Theo ông, để phát triển kinh tế biển xanh, Việt Nam cần tháo gỡ “nút thắt” lớn nào?

- Nút thắt lớn nhất không nằm ở việc thiếu tham vọng. Trên thực tế, Việt Nam đã có tầm nhìn chiến lược rõ ràng thông qua Nghị quyết 36 và các khuôn khổ chính sách liên quan. Thách thức nằm ở khâu thực thi, đặc biệt là tình trạng quản lý phân tán, chồng chéo về chức năng giữa các cơ quan, năng lực quy hoạch không gian biển còn hạn chế và khoảng trống về nguồn tài chính.

Những vấn đề khác như khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) cũng tiếp tục ảnh hưởng đến tính bền vững của ngành và khả năng tiếp cận các thị trường quốc tế. Giải quyết các vấn đề này đòi hỏi hệ thống giám sát hiệu quả hơn, hạ tầng nghề cá được nâng cấp, công tác thực thi pháp luật chặt chẽ hơn và quản lý vùng ven biển mang tính tích hợp hơn.

Cuối cùng, quá trình chuyển đổi sang kinh tế biển xanh sẽ phụ thuộc vào việc chuyển từ mô hình khai thác tài nguyên ngắn hạn sang quản lý hệ sinh thái và nâng cao khả năng chống chịu trong dài hạn.

Vậy để kinh tế biển xanh thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững, theo ông, Việt Nam cần ưu tiên điều gì trong 5-10 năm tới: hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, bảo tồn hệ sinh thái hay thu hút nguồn vốn tư nhân?

- Cả bốn ưu tiên gồm cải cách thể chế, đầu tư hạ tầng, bảo tồn hệ sinh thái và huy động vốn tư nhân đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Trong đó, cải cách thể chế cần được đặt lên hàng đầu vì đây là yếu tố quyết định cách thức quản lý đầu tư, bảo vệ hệ sinh thái và huy động nguồn vốn tư nhân.

Các khuôn khổ quản trị mạnh mẽ hơn, phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan, nâng cao chất lượng quy hoạch không gian biển và tăng cường cơ chế phối hợp là những nền tảng thiết yếu cho quá trình chuyển đổi sang kinh tế biển xanh. Nếu thiếu những cải cách này, việc gia tăng đầu tư có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái môi trường và xung đột trong khai thác tài nguyên thay vì thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Đồng thời, các cải cách cần được chuyển hóa thành hành động cụ thể thông qua việc tăng cường hệ thống giám sát, phát triển hạ tầng ven biển có khả năng chống chịu cao, quản lý nghề cá bền vững hơn và hỗ trợ tốt hơn cho cộng đồng ven biển.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là mở rộng quy mô kinh tế biển mà còn là xây dựng một nền kinh tế biển duy trì được năng suất, khả năng chống chịu và tính bền vững trong nhiều thập kỷ tới.

Xin chân thành cảm ơn ông!

Từ ngày 4-6/6/2026 tại phường Cửa Lò (Nghệ An), Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (05/6), Ngày Đại dương thế giới (08/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

1. Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu - Từ chính sách đến hành động

- Thời gian: 8h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 942 6837 3034. Mật mã: KH0605.

2. Hội thảo Quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”

- Thời gian: 14h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Vinpearl Cửa Hội, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

- Tham dự trực tuyến: ID: 934 2999 5099. Mật mã: HT0506.

3. Chương trình nghệ thuật “Biển Việt Nam - Hành trình không gian xanh”

- Thời gian: 20h00 ngày 5/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

4. Lễ Phát động Quốc gia hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới, Ngày Đại dương thế giới, Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026; Phát động phong trào “Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp”

- Thời gian: 6h00 ngày 6/6/2026 

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.

5. Triển lãm Kinh tế Biển xanh - Nông nghiệp và Môi trường bền vững

- Thời gian: Từ ngày 4-6/6/2026

- Địa điểm: Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An.