Bài toán tái định cư
Dọc tuyến rạch Xuyên Tâm, đoạn đi qua phường Gia Định, những căn nhà tạm bợ vẫn ken dày hai bên bờ. Nước kênh đen đặc, rác thải ùn ứ, nhiều đoạn bốc mùi nồng nặc… đặc biệt vào những ngày nắng nóng. Dù đã được đưa vào kế hoạch cải tạo từ nhiều năm trước, nhưng nhiều khu vực trên toàn tuyến rạch Xuyên Tâm, nhất là đoạn từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè về hướng cầu Bùi Đình Túy vẫn gần như “đứng yên”, trở thành một trong những điểm nghẽn điển hình trong chỉnh trang đô thị của TP.HCM.
Theo thống kê của TP.HCM, toàn thành phố hiện vẫn còn hơn 34.000 căn nhà nằm trên và ven kênh rạch cần phải di dời. Đây được xem là một trong những nguyên nhân chính khiến hệ thống thoát nước bị cản trở, tình trạng ô nhiễm kéo dài và nguy cơ sạt lở, cháy nổ luôn rình rập. Đáng chú ý, nhiều khu vực đã được đưa vào kế hoạch chỉnh trang từ lâu nhưng tiến độ thực hiện vẫn chậm hơn kỳ vọng.
Nhà ven kênh rạch TP.HCM vẫn tồn tại dày đặc, xả thải trực tiếp gây ô nhiễm môi trường và cản trở dòng chảy. Ảnh: Lê Bình.
Ông Nguyễn Văn Tú (người dân ở bờ Bắc kênh Đôi, phường Chánh Hưng) cho biết gia đình ông sống ven kênh hơn 20 năm, điều kiện sinh hoạt khó khăn. Nhưng khi nghe thông tin di dời, ông Tú vẫn băn khoăn: “Chúng tôi cũng muốn đi nơi khác cho cuộc sống đỡ hơn, nhưng quan trọng là đi đâu, tiền bồi thường có đủ tiền mua nhà mới không, có gần chỗ làm ăn không”.
Theo phản ánh của chính quyền các địa phương như phường Chánh Hưng, Bình Thạnh, Gia Định và xã Nhà Bè…, nỗi lo lớn nhất của người dân khi được thuyết phục di dời là bài toán tái định cư. Người dân nhìn chung đồng thuận với chủ trương của thành phố, nhưng rất quan tâm đến nơi ở mới, khoảng cách di chuyển và điều kiện hạ tầng. Nếu bố trí tái định cư phù hợp, bảo đảm sinh kế, người dân sẽ ủng hộ.
Di dời để quy hoạch không gian ven sông
Theo ông Trần Quang Lâm, Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM, thành phố đang tiến hành rà soát toàn diện hiện trạng nhà ở ven kênh rạch, đồng thời xây dựng kế hoạch di dời gắn với phát triển nhà ở xã hội và quỹ nhà tái định cư. “Cùng với đó, TP.HCM đẩy mạnh kiểm kê quỹ đất công, quỹ nhà sẵn có và huy động các nguồn lực xã hội hóa nhằm giảm áp lực cho ngân sách, đồng thời nâng cao tính khả thi của các dự án”, ông Lâm trao đổi.
Theo dự kiến, TP.HCM sẽ triển khai 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án theo hình thức xã hội hóa, với tổng số 23.429 căn nhà cần di dời. Riêng tại các phường Chánh Hưng, Bình Đông, Phú Định thuộc quận 8 (cũ), có hơn 15.200 căn nhà nằm trong diện di dời, chiếm khoảng 65,14% tổng khối lượng của toàn thành phố.
Tuy nhiên, thực tế có nhiều căn nhà xây dựng không phép, lấn chiếm nên không đủ điều kiện bồi thường theo quy định, dẫn đến khó tạo sự đồng thuận. Bên cạnh đó, nguồn vốn cũng là rào cản lớn. Các dự án cải tạo kênh rạch thường cần kinh phí rất lớn, trong khi ngân sách thành phố còn hạn chế. Việc kêu gọi xã hội hóa chưa thực sự hiệu quả do cơ chế chia sẻ lợi ích chưa đủ hấp dẫn nhà đầu tư.
Việc di dời, chỉnh trang kênh rạch được kỳ vọng cải thiện môi trường sống, giảm ngập và tạo diện mạo đô thị khang trang hơn. Ảnh: Lê Bình.
Nhiều chuyên gia cho rằng việc di dời nhà ven kênh không nên tách rời khỏi chiến lược phát triển đô thị tổng thể. Theo TS Võ Kim Cương, nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM, sau khi giải tỏa, cần quy hoạch lại không gian ven kênh theo hướng mở, tăng diện tích cây xanh, công viên và hạ tầng công cộng. Đây không chỉ là giải pháp môi trường mà còn góp phần nâng cao giá trị đất đai và chất lượng sống.
Một số dự án trước đây như cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè cho thấy hiệu quả khi dòng kênh được “hồi sinh”, môi trường cải thiện và diện mạo đô thị thay đổi tích cực. Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình này, cần nguồn lực lớn và cơ chế triển khai đồng bộ hơn.
TP.HCM đang đứng trước áp lực phải tăng tốc chỉnh trang đô thị, trong đó di dời nhà ven kênh rạch là một khâu then chốt. Từ nay đến năm 2030, TP.HCM hướng đến mục tiêu di dời quy mô lớn các căn nhà ven kênh rạch. Từ năm 2026 trở đi, hàng loạt dự án trọng điểm sẽ được triển khai đồng loạt, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa các sở, ngành và chính quyền địa phương. Đây được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời là thước đo năng lực điều hành của toàn bộ hệ thống chính trị trong nhiệm kỳ.
Mới đây, ông Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP.HCM, đã yêu cầu các đơn vị tập trung tháo gỡ vướng mắc pháp lý, đẩy nhanh công tác chuẩn bị đầu tư, đồng thời tăng cường giám sát trong quá trình thực hiện. Chủ tịch HĐND TP.HCM cũng nhấn mạnh: “Việc vận dụng Nghị quyết 260/2025/QH15 nhằm tạo bước đột phá trong quản lý, trong đó có việc phân cấp, trao quyền mạnh hơn cho lãnh đạo cấp xã, phường trong triển khai đầu tư công”.
