Thay đổi tư duy sản xuất của HTX trong chuỗi giá trị nông sản

Từ “trồng rồi bán” sang “trồng để bán”

Chiều 13/3, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia phối hợp với Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) tổ chức Kỳ họp lần thứ IV của Ban Điều phối chung dự án “Tăng cường chuỗi giá trị cây trồng an toàn tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam”.

Đây là cuộc họp điều phối cuối cùng trước khi dự án kết thúc vào tháng 4/2026, nhằm tổng kết kết quả triển khai và thảo luận định hướng duy trì các hoạt động sau khi dự án khép lại.

Theo ông Phạm Ngọc Mậu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, dự án được triển khai giai đoạn 2022 - 2026 với mục tiêu nâng cao chuỗi giá trị rau, quả an toàn tại các địa phương tham gia. Sau bốn năm thực hiện với năm nhóm hoạt động chính, dự án đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực và được Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các địa phương, hợp tác xã và nông dân đánh giá cao.

Theo ông Mậu, các hoạt động hỗ trợ tài chính và kỹ thuật của dự án, cùng với sự hợp tác của Chính phủ Nhật Bản, đã góp phần giúp nông dân và hợp tác xã phục hồi và phát triển sản xuất sau thiên tai.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự án là cách tiếp cận xây dựng chuỗi giá trị gắn với nâng cao năng lực cho hợp tác xã, cán bộ khuyến nông và các tác nhân trong chuỗi. Cách tiếp cận này được xem là nền tảng để tạo tác động lâu dài cho sản xuất nông nghiệp.

Báo cáo “Kết quả khảo sát cuối kỳ, đánh giá cuối cùng và kế hoạch hành động năm 2026” cho thấy dự án tập trung thay đổi phương thức sản xuất, chuyển từ tư duy “trồng rồi bán” sang “trồng để bán”.

Theo đó, hợp tác xã và người sản xuất được đặt ở vị trí trung tâm, hệ thống khuyến nông và các chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật, hướng dẫn khảo sát thị trường, lập kế hoạch sản xuất theo nhu cầu tiêu thụ, cải thiện kỹ thuật canh tác và bảo đảm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Dự án áp dụng phương pháp tiếp cận định hướng thị trường (SHEP), trong đó các hợp tác xã được hướng dẫn khảo sát thị trường, lập kế hoạch sản xuất, áp dụng tiêu chuẩn GAP và tăng cường liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị.

Kết quả đánh giá cuối kỳ cho thấy nhiều hợp tác xã đã thay đổi tư duy sản xuất theo hướng gắn với thị trường. Các đơn vị bắt đầu đa dạng hóa kênh tiếp thị, sử dụng mạng xã hội và các nền tảng thương mại điện tử để bán sản phẩm.

Một số hợp tác xã cũng phát triển thêm các hoạt động như du lịch nông nghiệp, chế biến nông sản, đồng thời tăng đầu tư mở rộng diện tích sản xuất, xây dựng nhà kính, nhà sơ chế và hệ thống sản xuất giống.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất và truy xuất nguồn gốc cũng được thúc đẩy, góp phần nâng cao khả năng kết nối thị trường và kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Hình thành nền tảng cho chuỗi giá trị nông sản an toàn

Ông Fukuda Chihiro, Phó Trưởng đại diện Văn phòng JICA tại Việt Nam, cho biết dự án hiện nay là bước tiếp nối của chuỗi hợp tác dài hạn giữa JICA và Việt Nam trong phát triển nông nghiệp an toàn.

Trước đó, hai giai đoạn hợp tác kỹ thuật đã đặt nền tảng thúc đẩy các thực hành nông nghiệp tốt (GAP). Dự án hiện tại được xem là giai đoạn thứ ba, tổng hợp kinh nghiệm và kết quả của các chương trình trước.

Theo ông Fukuda, qua ba giai đoạn hợp tác, nhiều kinh nghiệm, tri thức và mạng lưới hợp tác đã được hình thành, trở thành cơ sở quan trọng để phát triển chuỗi giá trị nông sản an toàn và chất lượng cao tại khu vực phía bắc.

Dự án góp phần thúc đẩy áp dụng kỹ thuật sản xuất theo tiêu chuẩn GAP, cải thiện quản lý sau thu hoạch và kiểm soát chất lượng sản phẩm, đồng thời tăng cường liên kết thị trường giữa hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Đại diện JICA cũng nhắc lại những khó khăn trong quá trình triển khai dự án, đặc biệt là tác động của bão Yagi năm 2024 gây gián đoạn sản xuất và thị trường. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, người sản xuất và khu vực tư nhân đã giúp nhiều địa phương nhanh chóng phục hồi sản xuất.

Theo ông Fukuda, kinh nghiệm này cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững, có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và thiên tai.

Chuẩn bị nhân rộng các mô hình hiệu quả

Ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, cho biết cuộc họp lần thứ tư có ý nghĩa tổng kết toàn bộ quá trình triển khai dự án và định hướng giai đoạn tiếp theo.

Theo đánh giá chung, dự án đã đạt kết quả cao, thậm chí vượt một số mục tiêu ban đầu. Hầu hết các chỉ tiêu đều đạt mức tốt hoặc rất tốt, cho thấy phương pháp tiếp cận và mô hình can thiệp kỹ thuật phù hợp với thực tiễn sản xuất nông nghiệp.

Theo ông Thanh, thành công của dự án đến từ khả năng thích ứng với nhiều khó khăn khách quan như dịch Covid-19, thiên tai và những thay đổi trong tổ chức hành chính cũng như hệ thống khuyến nông ở địa phương.

Một yếu tố quan trọng khác là phương pháp tiếp cận đơn giản, sát với thực tiễn sản xuất, đặt hợp tác xã và nông dân vào vị trí trung tâm và gắn sản xuất với nhu cầu thị trường. Cách làm này giúp các mô hình dễ áp dụng và được các địa phương tiếp nhận nhanh.

Trong quá trình triển khai, các đơn vị cũng kết hợp nhiều hình thức đào tạo trực tiếp và trực tuyến, hỗ trợ hợp tác xã khắc phục hậu quả thiên tai và đổi mới phương thức truyền thông.

Việc lồng ghép nguồn lực giữa ngân sách dự án, nguồn lực khuyến nông trung ương, địa phương và đóng góp của hợp tác xã cũng giúp duy trì hoạt động và mở rộng hiệu quả của dự án.

Theo ông Thanh, một bài học quan trọng là sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên. Quá trình triển khai gần như không có khoảng cách giữa cơ quan quản lý, chuyên gia quốc tế, hệ thống khuyến nông và các hợp tác xã tham gia.

Trong thời gian còn lại trước khi dự án kết thúc, các địa phương được đề nghị tiếp tục tổng kết, đánh giá các kết quả và bài học kinh nghiệm, đồng thời lựa chọn những mô hình phù hợp để nhân rộng.

Sau khi dự án kết thúc, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia dự kiến phổ biến và đào tạo sử dụng bộ tài liệu Viet-SHEP - một sản phẩm quan trọng của dự án - cho hệ thống khuyến nông trên toàn quốc.

Trung tâm cũng sẽ tổ chức các hoạt động đào tạo, diễn đàn truyền thông và xuất bản tài liệu nhằm đưa nội dung này vào hoạt động khuyến nông thường xuyên tại các địa phương.

Theo ông Thanh, dù dự án kết thúc về mặt thủ tục, các phương pháp, kinh nghiệm và mạng lưới hợp tác hình thành trong quá trình triển khai vẫn sẽ tiếp tục được áp dụng trong thực tiễn sản xuất nông nghiệp.