Gió xưa còn thổi
Rời quê khi nắng ban mai còn chưa kịp chạm ngõ, tôi ngồi bên cửa kính, trong chiếc túi đặt dưới chân là mấy chai mắm ruốc vị biển quê nhà và nem - tré chợ Huyện má nhét vội trước lúc đi. Ba má đứng trước cổng, bóng nhỏ dần dưới ánh đèn đường. Tôi không dám nhìn lâu, sợ chỉ cần ngoái lại là mình không đi nổi.
Tết đến, tôi trở về rồi lại rời đi như thế. Năm nay lòng tôi không chỉ nặng vì xa nhà sau Tết, mà có điều trăn trở như hạn hán rút cạn lòng hồ cá sau nhà. Tôi bâng khuâng như thể vừa bước ra khỏi một miền ký ức không còn nguyên vẹn.
Ngày trước, Tết quê tôi từng bắt đầu từ làn khói rơm ẩm hơi sương quện trong gió nồm giăng mắc, khói vờn mái nhà, khói quấn cành mai trước ngõ, khói len cả vào ống tay áo lũ trẻ chúng tôi. Đêm 29 Ba mươi Tết, cả xóm rộn ràng. Người lớn ngồi canh nồi bánh tét, tay trở củi, mắt ánh lên bên ngọn lửa hồng. Trẻ con chúng tôi tụm lại nghe tiếng nước sôi lục bục như nhịp thở của Tết đến gần.
Tiếng chày gỗ va vào cối đá giã chả lụa nhà hàng xóm vọng lại như bản hòa âm quen thuộc của ngày Tết. Mâm cơm khi ấy giản dị nhưng ấm áp, đầy ắp tiếng cười lan từ trong nhà ra ngoài sân. Và những lời chúc năm mới trao nhau. Những ký ức ấy đến giờ tôi vẫn nhớ nguyên vẹn như thể vừa mới gặp hôm qua.
Gói bánh tét, bánh chưng là cách giúp tôi giữ lại chút ký ức tuổi thơ. Ảnh: Lê Minh.
Những chiều cuối năm vừa qua, tôi bước trên con đường làng quen thuộc mà chợt thấy thiếu vắng bao âm thanh từng gắn bó với tuổi thơ. Không còn khói bếp bay ngang mái ngói, không còn mùi lá chuối hơ trên lửa để gói bánh tét. Lũ trẻ trong xóm cũng không rủ nhau chạy đến Hợp tác xã chờ Hội Phụ nữ phát bánh kẹo và đồ chơi. Thay vào đó, nhiều nhà mua bánh tét ngoài chợ, còn trẻ con thì dúi mặt vào màn hình điện thoại đủ sắc màu.
Con đường làng đất cát năm nào tôi rảo bước đến trường nay đã được thay bằng mặt nhựa phẳng lì. Những căn nhà lụp xụp của hàng xóm giờ dựng lên kín cổng cao tường. Quê hương giờ sáng sủa, khang trang hơn rất nhiều.
Ngày xưa, tôi háo hức đợi Tết bằng cả tháng trời, đếm từng ngày với lũ bạn trong xóm qua tờ lịch. Còn bây giờ, Tết đến nhanh và trôi qua vội vã.
Những ngày đón Tết, trừ nồi bánh chưng đêm Ba mươi, còn bếp lửa từng cháy suốt đêm năm nào nay đã thay bằng bếp điện. Tôi biết mình không thể níu giữ bếp lửa của những mùa Tết đã qua. Nhưng tôi có thể chọn ngồi lâu hơn bên ba má, tắt điện thoại sớm hơn trong bữa cơm đầu năm, dành trọn vẹn sự hiện diện cho những ngày sum vầy ngắn ngủi. Bằng cách ấy, tôi có thể giữ gìn ký ức và làm cho Tết xưa tiếp tục sống trong hiện tại.
Khói còn vương
Ngồi trên xe, tôi tự hỏi lòng mình: phải chăng tôi đang tiếc những cái Tết xưa, hay đang tiếc chính mình của những mùa Tết cũ? Thuở nhỏ, tôi mong Tết đến chỉ vì bộ áo mới và những phong bao lì xì. Còn bây giờ, tôi mong Tết về chỉ vì ba má vẫn còn khỏe mạnh để chờ tôi trở về. Ngày ấy, tôi đếm từng ngày để được nhận lì xì. Hôm nay, tôi lặng lẽ đếm những mùa xuân trôi qua, chỉ sợ một ngày nào đó mình không còn về quê sum vầy cùng ba má ngày Tết nữa.
Có lẽ tôi đã quá mông lung trong những suy nghĩ của mình. Phải chăng không phải Tết đổi thay quá nhiều, mà chính tôi đã bước sang một phía khác của thời gian nên cảm nhận cũng khác đi? Thực tế, Tết không hề biến chuyển đến mức mất đi bản chất, nó chỉ thay đổi phần nào để thích ứng với nhịp vận động trong thời đại chuyển mình.
Trong căn nhà tôi ở quê những ngày Tết Bính Ngọ vừa qua, hương trầm thoang thoảng suốt ngày. Con cháu quây quần phụ má bày mâm cúng như bao mùa Tết trước. Ba vẫn rót rượu, rót trà, ân cần mời khách đến chúc đầu năm. Những hình ảnh ấy vẫn nguyên vẹn và bền bỉ.
Ngồi bên bếp lửa, tôi thấy mình bé lại, thấy lòng ấm áp lạ thường. Ảnh: Duy Phạm.
Tôi nhận ra Tết trong tôi giờ đây đã dịch chuyển, không còn nằm trong những nghi thức quen thuộc mà lặng lẽ hiện diện trong ánh mắt con cháu nhìn ba má đầy yêu thương, trong cái ôm siết chặt trước giờ chia tay, trong cảm giác nghèn nghẹn nơi cổ họng khi tôi rời quê Nam tiến.
Xe xa dần miền cát trắng. Tôi khẽ nhắm mắt như để giữ lại hình ảnh làn khói rơm ẩm hơi sương, sắc mai vàng trước ngõ và bóng ba má đứng trước cổng nhà dặn dò tới nơi nhớ gọi về. Trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu rằng Tết hôm nay không còn là một ký ức đứng yên, mà là dấu hiệu của sự trưởng thành của mỗi con người còn gắn bó với quê hương.
Tôi hiểu rằng văn hóa Tết ở quê trong thời đại mới đã có những đổi thay, nhưng mỗi độ xuân về, Tết vẫn hiện diện như một mạch nước ngầm âm thầm chảy, bền bỉ nuôi dưỡng cảm giác được trở về của những người con xa xứ như tôi.
Chính điều ấy mà thi thoảng trên hành trình vào lại Sài thành, bất giác tôi nghĩ: chỉ cần còn một mái nhà để trở về mỗi độ xuân sang thì Tết vẫn vẹn nguyên, không hề lạc nhịp với truyền thống mà chỉ đang chuyển mình theo quy luật vận động tự nhiên của văn hóa.
Dẫu hình thức có đổi thay nhưng Tết ở quê vẫn âm thầm gìn giữ những giá trị cốt lõi được bồi đắp qua hàng ngàn năm gắn với nền văn minh lúa nước và tinh thần đoàn tụ ngày xuân của người Việt.
