Cảnh báo về suy thoái hệ sinh thái và tăng trưởng
Trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE) cùng Chương trình Liên hợp quốc tại Việt Nam và các đối tác quốc tế, Chương trình Nền tảng Khoa học vì Thiên nhiên và Con người (NTSP) được triển khai nhằm hỗ trợ Chính phủ thiết lập nền tảng khoa học vững chắc để hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, phúc lợi con người và sự giàu có của tự nhiên.
PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng ISPAE cho biết chương trình nhận được sự hỗ trợ của UNDP toàn cầu, UNDP Việt Nam và tài trợ từ Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh. Ông bày tỏ trân trọng sự đồng hành của các tổ chức quốc tế, các chuyên gia và nhà khoa học trong quá trình xây dựng và triển khai chương trình.
Hội thảo tập huấn kỹ thuật: "Ứng dụng mô hình gtap-invest trong quy hoạch không gian và phát triển tích hợp" sáng 3/3 do Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE) phối hợp tổ chức. Ảnh: Linh Linh.
Chương trình được khởi nguồn từ những phát hiện trong kinh tế học đa dạng sinh học, nhấn mạnh mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế, phúc lợi con người và sự giàu có của tự nhiên. NTSP thúc đẩy hợp tác giữa các chính phủ và mạng lưới đối tác ở cấp địa phương và toàn cầu nhằm xác định các giải pháp hài hòa các mục tiêu phát triển.
Giai đoạn đầu của NTSP đang được thực hiện tại Ecuador, Colombia, Ghana, Indonesia và Việt Nam, với sự hỗ trợ của Trung tâm Toàn cầu về Đa dạng sinh học và Khí hậu thuộc Vương quốc Anh. Quan hệ đối tác toàn cầu gồm Trung tâm Giám sát Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (UNEP-WCMC), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Đại học Minnesota.
Tại Việt Nam, chương trình phối hợp chặt chẽ với ISPAE - tổ chức nghiên cứu khoa học trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tập trung vào hoạch định chính sách phục vụ phát triển nông nghiệp, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.
Các đối tác trong nước tham gia hỗ trợ gồm Viện Tài nguyên và Môi trường Biển và Hải đảo Việt Nam, Đại học Cần Thơ, Ban Quản lý Vịnh Nha Trang, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp cùng các đơn vị liên quan.
Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, việc vận hành NTSP tại Việt Nam thể hiện sự can thiệp mang tính chiến lược trong cách tiếp cận hoạch định kinh tế vĩ mô và phân bổ nguồn lực quản lý môi trường. Quá trình triển khai được đặc trưng bởi sự tham gia của các bên liên quan và mô hình quản trị đa trung tâm, với vai trò lãnh đạo quốc gia và tầm nhìn chung về kinh tế - xã hội - tự nhiên.
PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng ISPAE. Ảnh: Linh Linh.
Theo nội dung trình bày trong khuôn khổ NTSP, tăng trưởng GDP của Việt Nam có thể giảm tới 24% trong giai đoạn 2021 - 2030 nếu các dịch vụ hệ sinh thái quan trọng như thụ phấn cây trồng, cung cấp gỗ, hải sản và hấp thụ carbon tiếp tục suy thoái do thay đổi sử dụng đất theo các lộ trình tăng trưởng hiện tại.
Việt Nam đã trải qua quá trình tăng trưởng kinh tế đáng kể, với GDP theo sức mua tương đương tăng từ 79 tỷ USD năm 1990 lên hơn 1.600 tỷ USD năm 2024. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh cũng làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và hệ sinh thái. Phân tích cho thấy tác động của biến đổi khí hậu đã gây thiệt hại khoảng 3,2% GDP quốc gia năm 2020.
Theo ông Thọ, sức khỏe, sự ổn định và quỹ đạo của hệ thống kinh tế phụ thuộc vào sức khỏe và chức năng của sinh quyển. Việc tái cấu trúc mối quan hệ giữa tự nhiên và kinh tế là điều kiện để xây dựng cấu trúc kinh tế có khả năng chống chịu, bền vững và công bằng.
Tầm nhìn và các yếu tố chuyển đổi
Theo nội dung chương trình, NTSP hỗ trợ Việt Nam hiểu rõ sự đánh đổi giữa phát triển kinh tế và thiên nhiên, đồng thời xác định các lộ trình phát triển thay thế nhằm bảo vệ cả thịnh vượng kinh tế và vốn tự nhiên.
Thông qua nghiên cứu ứng dụng và mô hình hóa dựa trên kịch bản, chương trình phát triển các lựa chọn chính sách dựa trên bằng chứng nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi mang tính hệ thống.
NTSP nêu bốn yếu tố chính cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên, gồm: sự tham gia và dẫn dắt của quốc gia; mô hình kinh tế sinh thái tích hợp; phân tích kinh tế chính trị; và khám phá các lộ trình phát triển thay thế cùng quá trình chuyển đổi tương ứng.
Bà Frida Diaz Almeyda, cán bộ Chương tình, UNEP-WCMC cho biết, tài liệu đánh giá cho UNEP-WCMC xây dựng trong khuôn khổ NTSP tại Việt Nam, khoảng 5% giá trị gia tăng của nền kinh tế phụ thuộc ở mức độ vừa, cao hoặc rất cao vào các dịch vụ hệ sinh thái.
Bà Frida Diaz Almeyda, cán bộ Chương tình, UNEP-WCMC. Ảnh: Linh Linh.
Trong khuôn khổ NTSP, nhóm nghiên cứu đã xây dựng báo cáo phân tích nhằm cung cấp cơ sở bằng chứng phục vụ hoạch định chính sách phát triển kinh tế gắn với bảo tồn vốn tự nhiên tại Việt Nam.
Báo cáo sử dụng phương pháp mô hình hóa kinh tế, kết hợp hai công cụ phân tích là GTAP và InVEST.
GTAP là mô hình kinh tế vĩ mô mô phỏng tác động của các thay đổi về chính sách và nguồn lực đến toàn bộ nền kinh tế, bao gồm tăng trưởng GDP, cơ cấu ngành và thương mại. InVEST là công cụ lượng hóa giá trị các dịch vụ hệ sinh thái như lưu trữ carbon, điều tiết nước, bảo vệ bờ biển và đa dạng sinh học.
Việc kết hợp hai công cụ cho phép đánh giá đồng thời các thay đổi về môi trường và tác động của chúng tới tăng trưởng kinh tế ở cấp quốc gia. Trên cơ sở đó, báo cáo xây dựng và so sánh hai kịch bản phát triển: tiếp tục tăng trưởng theo xu hướng hiện tại; hoặc chuyển sang kịch bản tăng trưởng xanh, trong đó thực hiện hiệu quả Chiến lược Tăng trưởng Xanh quốc gia, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và nội bộ hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái vào quá trình hoạch định chính sách. Thông qua so sánh này, báo cáo nhằm làm rõ tác động dài hạn của suy giảm hoặc bảo tồn vốn tự nhiên đối với tăng trưởng kinh tế, đồng thời hỗ trợ việc lồng ghép yếu tố thiên nhiên vào mô hình tăng trưởng và công tác quy hoạch phát triển.
