Nông dân mong chờ giống sắn kháng bệnh
Trên cánh đồng xã Tân Hội (Tây Ninh), những ruộng sắn héo úa, vàng lá trở nên quen thuộc với người dân địa phương. Anh Bùi Công Ngọc, một nông dân gắn bó nhiều năm với cây sắn, cho biết hiện tượng cây bị “bệnh tổng hợp” xuất hiện ngày càng phổ biến, gây thiệt hại nghiêm trọng cho bà con.
Cánh đồng bị bệnh khảm lá sắn khiến các bệnh cơ hội như thối thân xì mủ, chổi rồng, thối cổ rễ xâm nhập. Ảnh: Trần Trung.
Theo anh Ngọc, bệnh khảm lá là thủ phạm chính khiến cây mất sức đề kháng, sau đó mới dễ nhiễm thêm các bệnh khác như xì mủ, chổi rồng, thối cổ rễ. “Bệnh khảm lá đã xóa sổ khoảng 5-7 giống sắn chủ lực của địa phương, và hiện nay gần như toàn bộ các giống không có gen kháng đều đã bị thoái hóa”, anh Ngọc nói.
Không chỉ lan rộng ở Tây Ninh, bệnh khảm lá sắn còn lây lan nhanh trên diện rộng, từ khi xuất hiện năm 2017 đến nay đã ảnh hưởng đến nhiều vùng trồng sắn trong khu vực Đông Nam Bộ và lan ra cả nước.
Anh Ngọc cho biết thêm, nguyên nhân khiến việc phòng trị gặp bế tắc là do các bệnh trên sắn đều do virus gây ra. “Từ bệnh chổi rồng tới khảm lá, đều là virus. Bà con chỉ còn biết chăm sóc, thâm canh, bón phân hữu cơ để giữ cây khỏe, còn lại là chờ giống mới. Với người trồng sắn, bệnh này có thể khiến mất trắng, hoặc ít nhất giảm 50-60% năng suất và hàm lượng tinh bột. Giờ chỉ còn cách chờ có giống kháng bệnh thì ngành sắn mới có thể tồn tại”, anh Ngọc chia sẻ.
Anh Ngọc (bên phải) chia sẻ những thiệt hại do dịch bệnh gây ra. Ảnh: Trần Trung.
Mong mỏi của người trồng sắn hiện nay là sớm có những giống mới kháng bệnh, năng suất cao và giữ được hàm lượng tinh bột ổn định. Anh Ngọc bày tỏ niềm tin vào các viện nghiên cứu và đơn vị hỗ trợ như Viện Di truyền Nông nghiệp, CIAT, Trung tâm Hưng Lộc đang tích cực thực hiện các thí nghiệm, sàng lọc giống.
“Hiện tại đã có nhiều giống sắn kháng bệnh khảm lá bước đầu cho kết quả tốt, nhưng để thay thế hoàn toàn thì cần thời gian thử nghiệm và đánh giá. Khi đó, sản xuất sắn mới có thể ổn định trở lại,” anh Ngọc kỳ vọng.
Nhà khoa học vào cuộc
Từ thực tế khốc liệt ấy, giới khoa học đã bắt tay vào cuộc đua tạo giống kháng bệnh bằng công nghệ sinh học. GS.TS. Lê Huy Hàm, Chủ nhiệm Dự án “Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử trong chọn tạo giống sắn kháng bệnh khảm lá” do Quỹ Thiện Tâm (Tập đoàn Vingroup) tài trợ cho biết, dự án được triển khai trong 5 năm, hiện đã đi được hơn một nửa chặng đường.
Khu vực khảo nghiệm Dự án 'Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử trong chọn tạo giống sắn kháng bệnh khảm lá' tại xã Tân Hội (Tây Ninh). Ảnh: Trần Trung.
Theo GS.TS. Lê Huy Hàm, dự án có ba hợp phần chính. Thứ nhất, là xây dựng các chỉ thị phân tử liên quan đến hàm lượng tinh bột, độ phân cành và khả năng kháng bệnh - hợp tác cùng các nhà khoa học của Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT). Qua thực hiện, kết quả bước đầu đã xác định được các chỉ thị nằm rải rác trên nhiễm sắc thể của cây sắn.
Hợp phần thứ hai là lai tạo giống sắn kháng virus khảm lá, bằng cách chuyển gene kháng bệnh từ các giống quốc tế sang giống sắn bản địa Việt Nam. Tuy nhiên, công việc này không hề đơn giản bởi cây sắn rất khó ra hoa ở vùng đồng bằng, vì thế nhóm nghiên cứu đã xây dựng vùng lai tạo tại Lâm Đồng, nơi có khí hậu mát mẻ, và sử dụng hệ thống chiếu sáng bằng ánh sáng đỏ để kích thích ra hoa đồng thời giữa cây bố và cây mẹ.
Qua các nghiên cứu, giống sắn mới có nhiều ưu điểm vượt trội, kháng khảm 100%. Ảnh: Trần Trung.
Hợp phần thứ ba là khảo nghiệm, đánh giá và chọn lọc các dòng con lai triển vọng. Trong hai năm 2023-2024, nhóm nghiên cứu đã thu được nhiều hạt lai, hiện đang được khảo nghiệm tại các điểm thử nghiệm ở Tây Ninh, Yên Bái và Phú Thọ. Kết quả ban đầu rất khả quan, với nhiều dòng có năng suất lý thuyết đạt khoảng 50 tấn/ha, hàm lượng tinh bột 26-27%, và kháng tốt virus khảm lá sắn. “Với tiến độ hiện nay, chúng tôi tin rằng mục tiêu dự án sẽ hoàn thành, thậm chí có thể vượt kế hoạch”, GS.TS Lê Huy Hàm khẳng định.
Không chỉ dừng lại ở tạo giống, dự án còn góp phần xây dựng nền tảng khoa học cho sự phát triển bền vững của ngành sắn Việt Nam. “Nếu biết trả lại cho đất những gì cây lấy đi, cây sắn hoàn toàn có thể phát triển bền vững, như minh chứng tại Tây Ninh và Tây Nguyên”, GS.TS Lê Huy Hàm nói.
Theo GS.TS Lê Huy Hàm, các bộ chỉ thị phân tử mới sẽ giúp rút ngắn thời gian chọn tạo giống, tăng độ chính xác, qua đó đẩy nhanh đổi mới giống sắn trong tương lai. Sau hơn ba năm triển khai, Dự án “Nghiên cứu ứng dụng chỉ thị phân tử trong chọn tạo giống sắn kháng bệnh khảm lá” đã tuyển chọn được một số dòng sắn triển vọng có năng suất cao, hàm lượng tinh bột ổn định và khả năng kháng bệnh vượt trội.
GS.TS Lê Huy Hàm phân tích kết quả nghiên cứu tại khu vực khảo nghiệm. Ảnh: Trần Trung.
Song song đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng được bản đồ gene liên quan đến các tính trạng quan trọng như kháng bệnh, hàm lượng tinh bột và phân cành - cơ sở dữ liệu nền tảng để phát triển hệ thống chỉ thị phân tử phục vụ công tác chọn tạo giống sắn thế hệ mới trong giai đoạn tiếp theo.
Kết quả bước đầu mở ra hướng đi mới cho ngành sắn Việt Nam trong việc chủ động nguồn giống kháng bệnh, đóng vai trò lớn trong xuất khẩu nông sản và sinh kế của hàng triệu nông hộ trên cả nước.
