Nằm dọc dòng sông Trà Khúc với đất phù sa màu mỡ, khí hậu thuận hòa, thôn Nam Phước (xã Nghĩa Giang) từng là cái nôi của nghề nuôi tằm lấy tơ có lịch sử hàng trăm năm. Các thế hệ người dân đã gắn bó sâu đậm với những nong tằm, nong kén. Tuy vậy, khoảng từ năm 2004, nghề này bắt đầu rơi vào giai đoạn mai một. Việc nuôi hoàn toàn thủ công vất vả, chi phí nhiều mà giá bán tơ tằm lại thấp khiến bà con không còn mặn mà. Những ruộng dâu ven sông dần bị thay thế bởi mía, bắp, ngô và nhiều loại cây trồng khác.
Nhiều hộ dân xã Nghĩa Giang (Quảng Ngãi) đã khôi phục lại nghề nuôi tằm truyền thống bằng kỹ thuật mới. Ảnh: L.K.
Sự lặng lẽ của nghề kéo dài gần 2 thập kỷ cho đến khi anh Tôn Long Quý, người con của vùng đất này nhận ra một cơ hội mới. Trong những chuyến tham quan tại Lâm Đồng vào năm 2022, anh thấy nghề nuôi tằm lấy tơ phát triển mạnh, giá tơ tằm tăng ổn định và có đầu ra rộng mở. Sự thành công ở những nơi khác khiến anh suy nghĩ về truyền thống lâu đời của quê hương. Không muốn nghề cũ biến mất, anh dành thời gian học hỏi mô hình, tích lũy kinh nghiệm rồi trở về với quyết tâm khôi phục nghề nuôi tằm.
Cuối năm 2022, anh bắt đầu triển khai nuôi tằm trên diện tích nhỏ. Thời điểm ấy, chỉ có anh và một hộ khác trong thôn cùng thử sức. Sau một năm, hiệu quả kinh tế rõ rệt khiến bà con trong vùng chú ý. Dần dần, thêm nhiều hộ chuyển đổi diện tích đất từ sắn, ngô, mía sang trồng dâu để nuôi tằm. Đến nay đã có 12 hộ tham gia, với tổng diện tích trồng dâu khoảng 3ha. Những ruộng mía khô cằn trước đây đã nhường chỗ cho màu xanh bạt ngàn của dâu tằm.
“Nuôi tằm hiện nay đỡ vất vả hơn rất nhiều so với trước kia. Tằm được nuôi trên nền đất thoáng mát, sạch sẽ thay vì nuôi trong nong. Chuồng trại chăn nuôi cũ được tận dụng, giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu. Nếu trước đây bà con phải nuôi tằm từ trứng, tốn nhiều thời gian và công chăm sóc thì nay có thể mua tằm giống đã được tuyển chọn chất lượng cao. Tằm giống khỏe, ít bệnh, tăng tỷ lệ thành công và giảm rủi ro cho người nuôi”, anh Quý chia sẻ.
Với 40m2 diện tích nuôi tằm bán tơ, mỗi tháng gia đình anh Quân có thu nhập khoảng 10 triệu đồng. Ảnh: L.K.
Quy mô nuôi hiện phổ biến theo hộp giống. Mỗi hộp giống có khoảng 35.000 con tằm, tương ứng cần diện tích khoảng 5 sào trồng dâu (sào 500m2) để đảm bảo nguồn lá. Tằm nuôi sinh trưởng nhanh, từ lúc thả đến thu hoạch kén chỉ mất khoảng 15 ngày. Trung bình 1 hộp giống cho ra khoảng 40kg kén. Với giá kén hiện nay dao động 180.000 – 190.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí mỗi đợt nuôi người dân lãi khoảng 5 – 6 triệu đồng. Một tháng có thể làm hai đợt, giúp bà con có nguồn thu nhập đáng kể.
Gia đình anh Hoàng Ngọc Quân (trú thôn Nam Phước, xã Nghĩa Giang) đang trồng 8 sào dâu và xây dựng khu nuôi rộng khoảng 40m2 để nuôi tằm. Anh cho biết: “Ngoại trừ tháng 11 và tháng 12 âm lịch, các tháng còn lại trong năm gia đình tôi nuôi đều đặn. Mỗi tháng tôi thu 2 lần kén, nếu không tính công tự làm, trừ chi phí mỗi tháng lợi khoảng 10 triệu đồng. Trước đây với 8 sào trồng mía, bắp hay đậu bình quân cả năm cũng chỉ lãi chừng 6 triệu đồng. Nuôi tằm rõ ràng hiệu quả hơn nhiều”.
Theo anh Tôn Long Quý, kỹ thuật nuôi tằm không quá khó, chỉ cần chú ý giai đoạn 5 ngày cuối trước khi tằm vào kén, vì đây là thời điểm cần chăm kỹ, tằm ăn mạnh hơn. Chi phí đầu tư nuôi tằm cũng rất thấp. 1 hộp giống chỉ khoảng 750.000 đồng, tiền thuốc và vôi xử lý vệ sinh mỗi đợt khoảng 100.000 đồng. Nếu gặp rủi ro do thời tiết thì thiệt hại cũng không lớn. Điều quan trọng nhất là giữ khu nuôi khô thoáng, sạch sẽ, ổn định nhiệt độ và không để tằm tiếp xúc trực tiếp ánh nắng. Khi đảm bảo được những yếu tố này, tằm phát triển khỏe và cho kén đẹp.
Từ hiệu quả kinh tế cao, nhiều hộ dân ở xã Nghĩa Giang đã chuyển qua trồng dâu để nuôi tằm. Ảnh: L.K.
Không chỉ người dân mà chính quyền địa phương cũng nhìn thấy tiềm năng hồi sinh của nghề truyền thống. Ông Lê Thanh Trà, cán bộ khuyến nông, Trung tâm Cung ứng Dịch vụ công xã Nghĩa Giang cho biết, mô hình nuôi tằm ở thôn Nam Phước đang mang lại hiệu quả rất cao. Với 1ha trồng dâu để nuôi tằm, sau khi trừ công chăm sóc và chi phí đầu tư, người dân có thể thu lãi khoảng 200 triệu đồng mỗi năm. Đây là nguồn thu ổn định và cao hơn hầu hết các loại cây trồng nông nghiệp khác trong vùng.
Cũng theo ông Trà, vào đầu năm 2026, địa phương sẽ triển khai chương trình khuyến nông để phát triển hiệu quả nghề truyền thống này. Trong đó, các cán bộ chuyên mô sẽ tổ chức tập huấn về kỹ thuật nuôi tằm, chăm sóc dâu, bổ sung giống dâu mới có năng suất lá cao hơn và chất lượng tốt hơn. Đồng thời, chương trình cũng kết nối đầu ra với doanh nghiệp thu mua kén ổn định.
“Mục tiêu của địa phương là để bà con tiếp cận kỹ thuật mới, thay đổi cách làm quen thuộc đã không còn phù hợp. Từ đó nhân rộng mô hình dọc hai bờ sông Trà Khúc, khôi phục lại hình ảnh một “dòng sông lụa” vốn từng gắn bó với đời sống người dân qua bao thế hệ”, ông Trà nói.
